جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

سروده اى از امام خمينى قدس سره

غزلى از علامه طباطبايى قدس سره

مقدمه ديدگاه خواجه نسبت به پادشاهان زمان خود

غزل 61 يا رب! آن شمع شب افروز زكاشانه كيست؟

غزل 62 بنال بلبل! اگر با منت سر يارى است

غزل 63 اگرچه عرض هنر پيش يار بىادبى است

غزل 64 عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت!

غزل 65 جز آستان توام در جهان پناهى نيست

غزل 66 حال دل با تو گفتنم هوس است

غزل 67 حسنت به اتفاق ملاحت، جهان گرفت

غزل 68 خيال روى تو در هر طريق، همره ماست

غزل 69 در اين زمانه، رفيقى كه خالى از خل است

غزل 70 دل و دينم شد و دلبر به ملامت برخاست

غزل 71 روى تو كس نديد و هزارت رقيب هست

غزل 72 ساقيا! آمدن عيد، مبارك بادت!

غزل 73 ساقى! بيار باده، كه ماه صيام رفت

غزل 74 صبا! اگر گذرى افتدت به كشور دوست

غزل 75 غمش تا در دلم مأوى گرفته است

غزل 76 صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گفت

غزل 77 گر ز دست زلف مشكينت خطايى رفت، رفت

غزل 78 به كوى ميكده، هر سالكى كه ره دانست

غزل 79 تا سر زلف تو در دست نسيم افتاده است

غزل 80 بلبلى برگ گلى خوش رنگ در منقار داشت

غزل 81 به دام زلف تو، دل مبتلاى خويشتن است

غزل 82 عارف از پرتو مى، راز نهانى دانست

غزل 83 حاصل كارگه كون و مكان اين همه نيست

غزل 84 بحرى است بحر عشق كه هيچش كناره نيست

غزل 85 چه لطف بود كه ناگاه، رشحه قلمت

غزل 86 ز گريه مردم چشمم، نشسته در خون است

غزل 87 ز آن يار دلنوازم، شكرى است با شكايت

غزل 88 يا رب! سببى ساز كه يارم به سلامت

غزل 89 ساقىام خضر است و مى، آب حيات

غزل 90 شربتى از لب لعلش نچشيديم و برفت

غزل 91 ما را ز آرزوى تو، پرواى خواب نيست

غزل 92 خم زلف تو دام كفر و دين است

غزل 93 ديدى كه يار جز سر جور و ستم نداشت

غزل 94 برواى زاهد! و دعوت مكنم سوى بهشت

غزل 95 اى نسيم سحر! آرامگه يار كجاست؟

غزل 96 خواب آن نرگس فتان تو، بى چيزى نيست

غزل 97 ديدمش دوش كه سرمست و خرامان مى رفت

غزل 98 هر آن خجسته نظر، كز پى سعادت رفت

غزل 99 خمى كه ابروى شوخ تو در كمان انداخت

غزل 100 روشن از پرتو رويت، نظرى نيست كه نيست

غزل 101 كس نيست كه افتاده آن زلف دو تا نيست

غزل 102 رواق منظر جشم من آشيانه توست

غزل 103 ساقى! بيا كه يار ز رخ پرده بر گرفت

غزل 104 شنيدهام سخنى خوش كه پير كنعان گفت

غزل 105 مدامم مست مى دارد نسيم جعدگيسويت

غزل 106 مردم ديده ما، جز به رخت ناظر نيست

غزل 107 بى مهر رخت، روز مرا، نور نمانده است

غزل 108 مدتى شد كآتش سوداى او در جان ماست

غزل 109 امروز، شاه انجمن دلبران يكى است

غزل 110 المنة لله! كه در ميكده باز است

غزل 111 مير من! خوش مى روى، كاندر سرا پا ميرمت

غزل 112 اكنون كه مى دمد از بوستان، نسيم بهشت

غزل 113 درد ما را نيست درمان الغياث!

غزل 114 تا كى بود ميانه اهل كتاب بحث

غزل 115 سزد كه از همه دلبران، ستانى باج

غزل 116 آتش اندر آب افسرده است، يا مى در زجاج؟

غزل 117 اگر به مذهب تو، خون عاشق است مباح

غزل 118 ببين هلال محرم، بخواه ساغر راح

غزل 119 دل من در هواى روى فرخ

غزل 120 ابر آذارى بر آمد، باد نوروزى وزيد

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٤٧٩ - غزل ١١٧ اگر به مذهب تو، خون عاشق است مباح

شدم ز عشق تو شيداى كوه و دشت وهنوز		نمى‌كنى به ترحّم، نِطاقِ سِلْسِله سُست‌[١]

لب چو آب حياتِ تو هست قُوَّتِ روح‌		وجود خاكى ما را، از اوست لَذَّتِ راح‌

آرى، اگر روح قوّت گيرد و به حقيقت خود متوجّه گردد، بدن عنصرى نيز از ذكر و مراقبه و انس با محبوب لذّت خواهد برد. خواجه هم مى گويد: دلبرا! مشاهده لب و جمال دل آرايت، قوّت روح و حيات بخش جان ماست و وجود خاكيمان را نيز از آثار لذّت شرابِ ديدارت بهره ها خواهد بود. كنايه از اينكه: محبوبا! عنايتى فرما، تا جسم و روحمان از تو بهره‌مند گردند؛ كه:

٨٩٥

«وَاجْعَلْ سِرّى مَعْقُوداً على مُراقَبَتِك، وَأعْلانى مُوافِقاً لِطاعَتِكَ، وَهَبْ لى جِسْماً رُوحانِياً وَقَلْباً سَماوِيّاً»

[٢]: (و درون و قلبم را پيوسته مراقبت و نگاهبانى‌ات، و ظاهر [و اعضاى‌] م را موافق طاعت و عبادتت گردان، و به من تنى رُوحانى و قلبى آسمانى عنايت فرما.- به گفته خواجه در جايى:

بر خاكيانِ عشق، فشان جرعه لبت‌		تا خاك، لَعْل گُون شود و مُشكبار هم‌

چون آبروىِ لاله و گُل زآبِ فيض توست‌		اى ابر لُطف! بر منِ خاكى ببار هم‌

چون كاينات، جمله به بوىِ تو زنده‌اند		اى آفتاب! سايه ز من بر مدار هم‌[٣]

ز چنگِ زُلفِ كمندت، كسى نيافت خلاص‌		نه از كمانچه ابرو و تيرِ غمزه، نجاح‌

بيا كه خون دلِ خويشتن بِهِل كردم‌		اگر به مذهب تو، خونِ عاشق است مباح‌

محبوبا! نه تنها به جمال آميخته به جلالت (ابروان و تير غمزه) براى صيد.

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٥٠، ص ٧١. مرحوم عمر بن فارض در قصيده تاتيّه خود( در بيت ١١- ١٥) به چنين امرى اشاره دارد.

[٢] - بحار الانوار، ج ٩٤، ص ١٥٦.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٤٥٧، ص ٣٣٤.