ترجمه من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق - غفاري، علي اکبر؛ غفاري، محمد جواد؛ بلاغي، صدر - الصفحة ٥١٧ - راويان احاديث كتاب و شناخت طريق مؤلف به آنان

نادرستى آن مطلب آشكار است نقل آن را جايز نمى‌دانيم تا چه رسد به تمسّك و احتجاج، مگر اينكه ثابت شود از روى تقيّه فرموده است،

و چنانچه محملى از قبيل تقيّه نداشت بضرس قاطع آن را افترا مى‌شمريم، و ابن الغضائرى و اتباعش از اين رو مؤلّف را جرح و كتاب را موضوع مى‌دانند، و اينكه در متأخّرين يعنى پس از قرن دهم به اين كتاب عنايت بيشترى شده از جهت اخباريست كه در فضائل و مناقب اهل بيت عصمت عليهم السّلام و طعن مخالفينشان در آنست بوده. و مطلبى كه بايد ناگفته نماند اينست كه ابن الغضائرى كتاب را نسبت به ابى الحسن الثالث ٧ يعنى حضرت هادى داده است، و حال اينكه اين كتاب موجود منسوب به حسن بن عليّ حضرت عسكرى ٧ است.

و مطلب ديگر اينكه شيخ صدوق در اين كتاب و امالى و هر كجا كه از تفسير جرجانى نقل كرده است از محمد بن ابى القاسم از يوسف بن محمد بن زياد و علىّ بن محمّد بن سيّار از پدران آن دو از امام عسكرى ٧ و يا از آن حضرت از پدرش ابى الحسن الثالث نقل كرده است، و حال آنكه بمقتضاى آنچه در مقدّمه اين تفسير موجود آمده راوى امام پسران هستند كه نزد امام باقى ماندند نه پدران آنها، و اين امور همه علائم خلط و ضعف مستند است و يا آن نسخه كه صدوق از آن نقل كرده غير اين بوده كه اكنون موجود است- وَ السَّلامُ عَلى‌ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‌».

و آنچه در آن از حمّاد نوّاء آمده است، پس روايت كرده‌ام آن را از محمّد بن علىّ ماجيلويه- رضى اللَّه عنه- از عمويش محمّد بن ابى القاسم از پدرش از محمّد بن خالد برقى از محمّد بن سنان از ابن مسكان از حمّاد نوّاء.

توضيح: «ابن اثير در لباب الانساب نوّاء را بفروشنده هسته‌هاى خرما معنى كرده است، و حمّاد نوّاء در رجال شيخ جزء اصحاب امام صادق ٧ ذكر شده است ولى حالش مجهول است، و طريق مؤلّف به وى بمحمّد بن سنان ضعيف است بنا بر مشهور».