ترجمه من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق - غفاري، علي اکبر؛ غفاري، محمد جواد؛ بلاغي، صدر - الصفحة ٤٠٧ - راويان احاديث كتاب و شناخت طريق مؤلف به آنان

شيخ طوسى از محرمان اسرار و خواصّ امام صادق ٧ دانند، و پاره‌اى چون نجاشى و علّامه حلّى او را فاسد المذهب و مضطرب الرواية و بى‌اهميّت و بى‌اعتبار شمرده‌اند و پاره‌اى گفته‌اند: وى خطّابى و از پيروان محمّد بن مقلاص غالى است كه ادّعاء ربوبيّت و الهيّت براى امام صادق ٧- العياذ باللَّه- و بعدا براى خود كرده، نجاشى و علّامه گويند: وى از اصحاب امام هفتم است و جعفر بن محمد عليهما السّلام را درك كرده است. و ميتوان گفت: نظر هر دو گروه هم مادحين و هم ذم‌كنندگان به دو اعتبار صحيح مى‌باشد، وى در ابتداء از هواداران غلات بوده و سپس مستبصر شده، و يا بعكس در آغاز از خواصّ و محرمان اسرار امام بوده، و بعد بگروه ضالّه پيوسته است، در هر حال چون امرش درست معلوم نيست و داراى چندين كتاب روائى است لذا نجاشى گويد: «لا يجوز ان يكتب حديثه» جايز نيست احاديثش را نوشت.

ولى كتاب توحيد مفضّل منسوب به وى هر چند مطالبش گير و اشكالى ندارد، لكن علماء رجال چنين كتابى را براى او ذكر نكرده‌اند، و بنظر ميرسد اين كتاب مشهور از پرداخته‌هاى اسماعيليان باشد كه بوى نسبت داده‌اند، چنان كه نجاشى گفته است: «قد زيد عليه شي‌ء كثير و حمل الغلاة في حديثه حملا عظيما» بارى طريق مؤلّف- رحمه اللَّه- بوجود محمّد بن سنان ضعيف است».

و آنچه در آن از ابو مريم انصارى آمده است، پس روايت كرده‌ام آن را از پدرم- رضى اللَّه عنه- از سعد بن عبد اللَّه از احمد بن محمّد بن عيسى از حسين بن سعيد از فضالة بن ايّوب از ابان بن عثمان از ابو مريم.

توضيح: «ابو مريم كنيه عبد الغفّار بن قاسم كوفى است. وى ثقه و از اصحاب امام سجاد و حضرت باقر و امام صادق عليهم السّلام است و داراى كتابى است، و طريق مؤلّف به او بوجود ابان بن عثمان چون ناووسى مذهب است مورد اختلافست، و علامه حلّى آن را صحيح ميداند».