اعضاى خود را از آغاز بلوغ به بعد بررسى كند، و سپس به تمامى روزها و ساعات آن بنگرد، و دفتر اعمال بد خود را به تفصيل مورد بازرسى قرار دهد تا آن جا كه بر گناهان صغيره و كبيره خود وقوف يابد. سپس بنگرد آنچه از اينها گناهانى است كه ميان خود و خدا واقع شده و مربوط به مظالم بندگان نيست از قبيل نگاه به نامحرم، نشستن در حال جنابت در مساجد، لمس قرآن بدون وضو، اعتقاد به بدعت، شرب خمر، گوش دادن به غنا و لهويّات و امثال اينها كه به مظالم عباد مربوط نمى‌شود، توبه از آنها پشيمانى و اندوه و افسوس بر ارتكاب آنهاست و نيز اين كه مقدار آن گناهان را از حيث كثرت و مدّت بشمرد و براى هر يك از آنها حسنه‌اى مناسب آن بجويد تا به اندازه سيّئات كه مرتكب شده است حسنات به جاى آورده، و سخن پيامبر خدا (ص) را امتثال كند كه فرموده است: «در هر جا كه باشى از خدا بترس و در پى بدى نيكى كن تا بدى را محو كند»«٤» بلكه به قول خدا عمل كند كه إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ. بنابر اين به جبران شنيدن آوازهاى لهو به قرآن و مجالس ذكر گوش دهد، و به جاى جنب نشستن در مسجد در آن اعتكاف و عبادت كند، و در عوض مسّ قرآن بدون داشتن طهارت مصحف را احترام و از آن زياد تلاوت كند و ببوسد و قرآنى بنويسد و وقف كند، شرب خمر را با تصدّق دادن مشروبات حلال كه پاكيزه‌تر و از نظر او مطبوعتر است تلافى كند. شمردن همه گناهان ممكن نيست و مقصود ضدّ آنها را به كار بستن است چه بيمارى با ضدّ خود درمان مى‌شود، و هر تاريكى كه به سبب گناهى بر دل نشسته جز به روشنى حسنه‌اى ضدّ آن مرتفع نخواهد شد. متضادّها متناسبند از اين رو بايد هر بدى را با حسنه‌اى از جنس آن محو كرد تا ضدّ آن باشد، زيرا سپيدى با سياهى محو مى‌شود نه با گرمى و سردى. اين تدريج و تحقيق در طريق محو گناهان از باب لطف و مداراست و از اين كه بر يك نوع عبادت مواظبت كند بيشتر مايه اميدوارى و اعتماد است هر چند اين نيز در محو گناهان مؤثّر مى‌باشد. اين حكم گناهانى است كه مربوط به خود او و خداست. دليل آن كه محو هر چيزى به وسيله ضدّ آن صورت مى‌گيرد آن است كه چون محبّت دنيا سرچشمه همه گناهان است و دنيا دارى اثرش در دل خوشحالى و الفت و اشتياق به آن است ناچار هر آزارى كه به دل مسلمان برسد و به سبب آن دل او از دنيا رميده شود كفّاره‌اى براى اوست، چه دل به سبب غم و اندوه از اين سراى غمها دور مى‌شود. پيامبر خدا (ص)

«٤» ماءخذ آن پيشتر ذكر شده است .