امّا پشيمانى عبارت از به درد آمدن دل است به هنگامى كه از دست رفتن محبوب را احساس كند و نشانه آن بسيارى افسوس و اندوه و ريختن اشك و طول گريه است چه هر كس نزول بليّه‌اى را براى فرزند يا يكى از عزيزانش احساس كند گريه و اندوهش طولانى مى‌شود، و چه كسى نزد او عزيزتر از خود اوست و چه بليّه‌اى سخت‌تر از دخول در آتش است؟ و كدام سبب دلالتش بر عقوبت از گناه بيشتر است، و كدام خبر دهنده راستگوتر از خدا و پيامبر اوست؟ اگر پزشك به او بگويد فرزندش بيمار است و بهبودى نمى‌يابد و بزودى خواهد مرد بى‌درنگ دچار اندوهى شديد خواهد شد در حالى كه فرزندش از جانش عزيزتر نبوده، و پزشك از خداوند و پيامبرش راستگوتر نيست، و مرگ از جهنّم سخت‌تر نبوده و دلالت بيمارى بر مرگ از دلالت معاصى بر خشم خدا و قرار گرفتن در معرض آتش گوياتر نيست. از اين رو هر اندازه سوزش پشيمانى سخت‌تر باشد آمرزش گناهان بيشتر مورد اميدوارى است. نشانه صحّت پشيمانى نرم شدن دل و بسيارى اشك چشم است. در خبر آمده است: «با توبه كاران همنشين شو چه دلهاى آنها نرمتر است»«١» نشانه ديگر پشيمانى تلخى آن گناهان است كه به عوض شيرينى آنها در دل جايگزين مى‌شود و ميل او به گناه به كراهت و رغبت او به نفرت مبدّل مى‌گردد. در اسرائيليّات آمده است: يكى از پيامبران از حق تعالى قبول توبه بنده‌اى را درخواست كرد كه سالها در عبادت كوشيده و اثر قبول آن را نيافته بوده حق تعالى به او فرمود: به عزّت و جلالم سوگند اگر همه اهل آسمانها و زمين از او شفاعت كنند، ما دام كه حلاوت گناهانى كه از آنها توبه كرده در دل اوست توبه‌اش را نخواهم پذيرفت.

مى‌گويم: از طريق خاصّه (شيعه) از امير مؤمنان (ع) روايت شده كه گوينده‌اى در حضور او أستغفر الله گفت، آن حضرت به او فرمود: «مادرت به عزايت بنشيند آيا مى‌دانى استغفر الله چيست؟ استغفار درجه عليّين است و داراى شش معناست: نخستين آنها پشيمانى بر گذشته است دوم عزم بر اين كه هرگز به روش گذشته باز نگردى سوّم‌

«١» عراقى گفته است : اين حديث را به طور مرفوع نيافتم و اين قول عون بن عبداللّه است كه ابن ابى الدنيا آن را در كتاب (( التوبة )) روايت كرده و گفته است : ((با توبه كاران بنشينيد كه رحمت خدا به پشيمان شدگان نزديك است )) و نيز گفته است : ((موعظه به دل هاى آنها زودتر اثر مى كند و به رقت و نرم ولى نزديك ترند)) و نيز در آن آمده است : و توبه كار اشكش جارى تر و دلش نرم تر است )).