اكنون كه اين مطلب دانسته شد در مى‌يابيم كه غلبه خوف بر شهوت در برخى گناهان امكان پذير است. اگر اين خوف از خدا نسبت به عملى باشد كه در گذشته اتّفاق افتاد پشيمانى از آن ببار مى‌آيد و پشيمانى موجب عزم و تصميم مى‌شود. پيامبر خدا (ص) فرموده است: «پشيمانى توبه است»«١٢» و پشيمانى از همه گناهان را شرط نكرده است، و نيز فرموده است: «توبه كننده از گناه مانند كسى است كه هيچ گناهى نكرده است»«١٣» و در اين جا نيز نفرموده است توبه كننده از همه گناهان، با اين دلايل روشن مى‌شود كه قول گوينده‌اى كه گفته است توبه از قسمتى از گناهان ناممكن است، مردود مى‌باشد، زيرا گناهان از جهت آن كه انگيزه آنها شهوت است و نيز از جهت تعلّق خشم خدا بر مرتكب آنها، شبيه همديگرند. آرى جايز است از شراب توبه كند در حالى كه بر نوشيدن نبيذ باقى باشد، زيرا اقتضاى خشم خدا بر اينها متفاوت است و از گناه بسيار توبه كند و بر اندك آن پايدار بماند، زيرا بسيارى گناه در تشديد عقوبت مؤثّر است، و با شهوات خود آن مقدار را كه قادر بر جلوگيرى از آن نيست همراهى كند و بعضى ديگر را براى خدا ترك گويد. همچون بيمارى كه پزشك او را از خوردن ميوه بيم داده است و او گاهى كمى مى‌خورد ولى از زياد خوردن آن پرهيز مى‌كند.

حاصل سخن اين كه ممكن نيست كسى از چيزى توبه كند و از مثل آن تايب نشود بلكه ناگزير بايد آنچه از آن توبه كرده مخالف چيزى باشد كه از آن تايب نشده است و اين مخالفت يا از جهت شدّت گناه و يا از حيث غلبه شهوت است و چون اين تفاوت در اعتقاد توبه كننده وجود يابد اختلاف حال او از حيث خوف و پشيمانى و ترك قابل تصوّر خواهد بود. از اين رو پشيمانى او بر گناه و عزم وى بر ترك آن او را به بى‌گناهان ملحق مى‌سازد هر چند در همه اوامر و نواهى خدا را اطاعت نكرده باشد.

اگر گفته شود: آيا توبه عنّين (كسى كه قادر بر جماع نيست) از زنايى كه پيش از بروز اين بيمارى مرتكب شده درست است؟ مى‌گويم: نه زيرا توبه عبارت از ندامتى است كه عزم او را بر ترك عملى كه قادر به انجام دادن آن است برانگيزد و فعلى كه قادر به انجام دادن آن نيست به خودى خود معدوم است نه اين كه با ترك آن معدوم شود ليكن‌

«١٢» در آغاز اين باب ذكر شده است .

«١٣» پيش از اين چندين بار ذكر شده است در استدلال مصنف به اين خبر جاى تاءمل است ، زيرا مراد جنس گناه است نه نوع آن .