راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٥١ - اقسام صبر بر حسب اختلاف در قوّت و ضعف

من صبر ظفر يعنى هر كس صبر كند پيروز مى‌شود، و كسانى كه به اين مرتبه رسيده‌اند اندكند و آنها صدّيقان مقرّبند كه خداوند درباره آنها فرموده است: الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا الله ثُمَّ اسْتَقامُوا. اينان همواره در راه راست گام برمى‌دارند، و بر صراط قويم دين استوار ايستاده‌اند و نفوس ايشان بر آنچه انگيزه‌هاى دين از آنها خواسته آرامش يافته است و منادى كننده آنها را ندا مى‌كند: يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً.

دوم اين كه انگيزه هوس غلبه يابد و كشمكش ميان آن و انگيزه دين بكلّى از ميان برود و خود را به لشكر شيطان تسليم كند و چون از مجاهده نوميد شده است دست از آن بردارد. اينان همان بى‌خبران و غافلانند و اكثريت خلق را تشكيل مى‌دهند، و همانهايى هستند كه شهواتشان آنها را به بردگى گرفته و بدبختى بر آنها غلبه يافته است. آنان در دل خويش كه سرّى از اسرار خدا و امرى از اوامر اوست دشمنان خدا را داورى و حاكميّت داده‌اند و قول خداوند به آنها اشاره دارد كه فرموده است: وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ من الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ.«٤٥» اينان كسانى هستند كه آخرت را داده و در برابر آن دنياى خود را خريده و در اين معامله سخت دچار خسران شده‌اند و به كسى كه بخواهد آنان را ارشاد كند گفته مى‌شود: فَأَعْرِضْ عَنْ من تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ من الْعِلْمِ.«٤٦» نشانه اين حالت يأس و نوميدى و يا فريفتگى به آرزوهاست، و اينها ناشى از نهايت حماقت است، چنان كه پيامبر خدا (ص) فرموده است: «زيرك كسى است كه نفس خويش را خوار سازد و براى پس از مرگ كار كند و احمق كسى است كه از خواهش نفسش پيروى كند و از خداوند آرزو داشته باشد.»«٤٧» اگر كسى را كه داراى اين حالت است پند دهى مى‌گويد: من مشتاق توبه هستم ليكن برايم امرى غير ممكن شده و اميدى به آن ندارم يا آن كه رغبتى به توبه ندارد و مى‌گويد: خداوند آمرزنده و بخشنده و مهربان است و نيازى به توبه مؤمن ندارد.

اين بيچاره عقلش با شهوتش يار و همراه شده و آن را تنها در راه تدابير دقيقى كه بتواند