راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٩ - وجوب توبه و فضيلت آن

است مترتّب بر بعضى ديگرند، فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ الله تَبْدِيلًا.«٢٠» از اين رو خداوند در دست آدمى براى نوشتن منظّم حركت نمى‌آفريند مادام كه صفت قدرت، حيات و اراده قاطع در او خلق نكرده باشد همچنين تا زمانى كه شهوت و ميل را در او نيافريده اراده قاطع را در وى به وجود نمى‌آورد و اين ميل و شهوت به طور كامل در انسان برانگيخته نمى‌شود مگر آنگاه كه خداوند در او دانشى بيافريند كه بداند آنچه مورد تمايل اوست در حال و يا در آينده با طبع او سازگار است، و اين دانش را خداوند نمى‌آفريند مگر از طريق اسبابى كه به حركت، اراده و علم برگشت دارد. پس علم و ميل طبيعى همواره از اراده جازم متابعت مى‌كنند و اراده و قدرت پيوسته تابع حركت مى‌باشند و وضع در همه افعال به همين منوال است، و همگى ساخته‌ها و مخلوقات خداوند سبحانند ليكن برخى از آنها شرط بعضى ديگرند از اين رو تقدّم دسته‌اى و تأخّر دسته‌اى ديگر واجب است، چنان كه اراده، تنها پس از علم و علم پس از حيات و حيات پس از جسم خلق مى‌شود، و خلق جسم شرط حدوث حيات است نه اين كه حيات زاييده جسم باشد و آفرينش حيات شرط آفرينش علم است نه اين كه علم مولود حيات باشد. امّا محلّ مورد پذيرش علم زمانى استعداد اين كار را دارد كه وجود زنده باشد، و خلق علم شرط قطعى شدن اراده است، نه اين كه علم اراده را به وجود مى‌آورد، ليكن تنها جسم زنده و عالم پذيراى اراده است، و نيز چيزى وارد دايره وجود نمى‌شود مگر آن كه ذاتا ممكن است، و امكان داراى نظامى است كه قابل تغيير نيست، و تغيير آن محال است. از اين رو هر زمان شرايط وصف موجود شود. موصوف آماده قبول آن صفت مى‌گردد، و به محض حصول استعداد و آمادگى، آن صنعت از ناحيه جود الهى و قدرت ازلى به موجود افاضه مى‌شود، و چون استعداد و آمادگى به سبب شرايط خود داراى نظام و قانونى است، بروز حوادث نيز كه به فعل و قدرت خداوند صورت مى‌گيرد از ترتيب و نظامى خاصّ برخوردار است و بندگان اجرا كننده اين حوادث منظّم مى‌باشند حوادثى كه در قضاى آلهى به صورت كلّى مانند يك چشم به همزدن مرتّب گشته و غير قابل تغييرند، و ظهور آنها به تفصيل مقدّر شده به طورى كه به هيچ وجه از آن تجاوز نمى‌شود. گفتار خداوند كه فرموده است: إِنَّا كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ«٢١» بيانگر اين تقدير و آيه: وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ