انگيزه ديگرى در تو آفريد و آن را مسخّر اشاره عقل كه معرّف عواقب است قرار داد چنان كه خشم و شهوت را تحت ادراك حسّى كه دريابنده حالت حاضر است مسخّر كرد و بدين گونه بهره‌بردارى تو را از عقل ميسّر و كامل ساخت زيرا صرف دانستن اين كه مثلا فلان شهوت برايت زيانبار است براى احتراز از آن مادام كه در تو گرايشى براى عمل به آنچه مى‌دانى به وجود نيامده است سودى ندارد و خداوند با آفرينش اين اراده تو را از حيوانات جدا و ممتاز گردانيده و فرزندان آدم را بدان گرامى داشته است چنان كه با دانستن عواقب امور نيز تو را بر بهايم برترى داده است. ما اين اراده را انگيزه دينى ناميده‌ايم و در كتاب صبر تفصيل بيشترى درباره آن داده‌ايم.

٣- نعمتهاى خداوند در آفرينش قدرت و ادوات حركت‌

بدان فايده حسّ منحصر به ادراك است، و اراده معنايى جز ميل به طلب يا كراهت ندارد و آن مادامى كه در تو آلت طلب و كراهت موجود نباشد سودى ندارد، زيرا چه بسا بيمارى كه مشتاق چيزى است كه از دسترس او بدور است و اگر چه قابل دسترسى است ليكن به سبب نداشتن پا نمى‌تواند به سوى آن برود و يا به سبب فقدان دست يا فلج بودن و يا بى‌حسّى آن نمى‌تواند آن چيز را بگيرد، در اين صورت ناگزير از داشتن ادواتى براى حركت و قدرتى بر آنهاست تا حركت او به مقتضاى شهوت و كراهت در جهت طلب و نفرت باشد. از اين رو خداوند متعال براى تو اعضايى آفريد كه ظاهر آنها را مى‌بينى و اسرار آنها را نمى‌دانى. برخى از اين اعضا براى طلب و گريز است، مانند پا براى انسان و بال براى پرندگان و دست و پا براى چهار پايان. بعضى ديگر براى دفع است مانند دست براى انسان و شاخ براى حيوان و حيوانات از اين حيث با يكديگر اختلاف بسيار دارند. دسته‌اى داراى دشمنان زيادند و غذاى آنها دور از دسترس آنهاست و نياز به شتاب در حركت دارند به همين سبب بال به آنها داده شده تا بسرعت پرواز كنند. برخى از حيوانات را با چهار دست و پا آفريد و بعضى را با دو پا، و دسته‌اى نيز بر روى زمين مى‌خزند و چون ذكر همه آنها بسيار طولانى است ما تنها به شرح اعضايى مى‌پردازيم كه خوردن به وسيله آنها انجام مى‌گيرد تا اعضاى ديگر به آنها قياس شود. لذا مى‌گوييم: اين كه طعام را از دور ببينى و به سوى آن حركت كنى مادام كه از آن برنگرفته‌اى كافى نيست، از اين رو به آلتى گيرنده نياز دارى كه خداوند نعمت دستها را به‌