حالت اوّل- آن كه قطع گرايش او تنها بر سبب شهوت باشد و بس، در اين صورت جهادگر از او افضل است، زيرا مجاهده او در ترك گناه دليل قوّت يقين و چيرگى دين او بر شهواتش مى‌باشد، و اين نشانه روشنى بر استحكام يقين و قوّت دين اوست. مقصودم از قوّت دين نيروى اراده‌اى است كه به اشاره يقين برانگيخته مى‌شود و شهوت برخاسته از اشاره شياطين را ريشه‌كن مى‌سازد. قوّت دين و نيروى يقين دو عامل نيرومندند و مجاهده به طور قطع بيانگر اين دو نيرو است، اين كه گفته‌اند: كسى كه نفسش را رام كرده به سلامت نزديكتر است چه اگر سست شود به گناه باز نمى‌گردد درست است.

ليكن اطلاق واژه افضل بر آن خطاست و مانند اين است كه كسى بگويد: عنّين افضل از آدم نر است، زيرا او از خطر شهوت ايمن است، و كودك از بالغ بهتر است زيرا از سلامت برخوردارتر است، و بينوا از پادشاه قاهرى كه دشمنانش را سركوب مى‌كند بالاتر مى‌باشد، زيرا بينوا دشمنى ندارد، و بسا پادشاه كه پس از بارها غلبه مغلوب مى‌شود. اين گفتار كسى است كه دلى پاك دارد و نظرش محصور در ظواهر است.

نمى‌داند كه عزّت در رويارويى با خطرها و شرط رسيدن به قلّه‌هاى بلند در آمدن در سراشيبهاست، بلكه چنان است كه كسى بگويد: شكارچيى كه اسب و سگ ندارد در فنّ شكار از آن كه سگ و اسب دارد برتر است، چه او از اين كه اسبش چموشى كند و او را بر زمين زند و استخوانهايش را بشكند ايمن است، همچنين از اين كه سگش بر او حمله كند و او را بگزد در امان است. امّا اين انديشه‌اى خطاست، چه اگر دارنده اسب و سگ قوى و دانا به طريق تأديب و رام كردن آنها باشد مرتبه‌اش عاليتر و به درك موفّقيت در شكار سزاوارتر است.

حالت دوم- آن كه قطع گرايش او به سبب قوّت يقين و صدق مجاهده ديرين او و رسيدن به مرتبه‌اى باشد كه هيجان شهوت را در خود ريشه‌كن ساخته و چنان به ادب شرع ترتيب يافته است كه جز به اجازه آن در شهوت او شورى پديد نمى‌آيد و به سبب استيلاى دين بر او نفس وى آرامش پيدا كرده است، چنين كسى رتبه‌اش از مجاهده‌گرى كه در فرو نشاندن هيجانهاى شهوت خود و سركوب آن رنج مى‌كشد بالاتر است. آن كه گفته است: براى او فضيلت مجاهده نيست، نشانه قصور او از دانستن معناى مجاهده است، زيرا مقصود از مجاهده با نفس خود آن نيست بلكه غرض قطع درنده خويى دشمن است تا تو را به سوى شهوتها بكشاند و اگر نتواند تو را بدان سمت سوق دهد در