بنابر اين هرگاه كاسب آداب كسب و شرايط نيّت را چنان كه پيش از اين در كتاب كسب گفته شد رعايت كند و قصد او افزون طلبى نباشد و بر سرمايه و كاردانى خود تكيه نكند متوكّل خواهد بود.

اگر بگويى: نشانه عدم اتّكاى او به سرمايه و كاردانى‌اش چيست؟

پاسخ اين است كه نشانه‌اش آن كه اگر سرمايه‌اش به سرقت رود يا در بازرگانى دچار زيان شود، يا يكى از كارهايش معوّق ماند بدان راضى باشد و آرامش خاطرش را از دست ندهد و دلش مضطرب نشود بلكه حالت دلش از نظر سكون و آرامش با حالتى كه در سابق داشته يكى باشد زيرا كسى كه به چيزى آرامش نمى‌يابد فقدان آن او را دچار اضطراب نمى‌كند، و آن كه از فقدان چيزى مضطرب مى‌شود با وجود آن آرامش مى‌يابد. مادام كه ايمان بنده كامل نشده است به اين كه فاعل و روزى دهنده‌اى جز خدا وجود ندارد، و همه آنچه براى بنده مقرّر فرموده اعمّ از نادارى و توانگرى و مرگ و زندگى براى او خير و خوبى بوده و بهتر از چيزى است كه بنده براى خود آرزو مى‌كند حالت توكّل او كمال نيافته است زيرا همان طورى كه پيش از اين گفته شد بناى توكّل بر نيروى ايمان به اين امور است، همچنين ديگر مقامات دين اعمّ از احوال و اعمال هر كدام بر اصولى از ايمان استوار مى‌باشند. خلاصه آن كه توكّل مقامى مفهوم است، ليكن مستلزم قوّت قلب و نيروى يقين است.

اگر بگويى: آيا دارويى وجود دارد كه در انصراف دل از گرايش به اسباب ظاهرى و حسن ظنّ به خداوند در فراهم كردن اسباب پنهانى سودمند باشد؟

پاسخ اين كه: آرى وجود دارد و آن اين است كه بدانى بدگمانى از تلقينات شيطان و حسن ظنّ تلقين خداوند است و او فرموده است: الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ الله يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا.«١٧» انسان بنا به طبيعت خود شيفته شنيدن هشدارهاى شيطان است، از اين رو گفته‌اند: مشفق به بدگمانى حريص است و هرگاه ترس و ضعف دل و مشاهده كسانى كه بر اسباب ظاهرى تكيه دارند و به آن ترغيب مى‌كنند بر آن افزوده شود سوء ظنّ غلبه مى‌يابد و توكّل بكلّى زايل مى‌شود، بلكه روزى را از سببهاى پنهانى‌

«١٧» بقره / ٢٦٨: شيطان شما را (به هنگام انفاق ) وعده فقر و تهيدستى مى دهد و به فحشا و (كارهاى زشت ) دعوت مى كند، ليكن خداوند به شما وعده آمرزش و فزونى مى دهد.