برانگيختن خشم خداوند ضايع ساخته است، ناگريز اين پشيمانى و اندوه به او دست مى‌دهد. اگر گفته شود: اندوه دل امرى اجتناب ناپذير و خارج از اراده انسان است و در اين صورت چگونه مى‌توان آن را به وجوب توصيف كرد؟ پاسخ آن است كه سبب اين تألّم و اندوه حصول علم قطعى به از دست رفتن چيزى است كه محبوب اوست، وى براى تحصيل سبب آن داراى قدرت و اختيار است، و وجوب علم نيز از همين قبيل است نه اين كه انسان علم را مى‌آفريند و آن را در خويشتن پديد مى‌آورد، چرا كه اين امرى محال است و علم، پشيمانى، فعل، اراده، قدرت و قادر همگى از آفريده‌هاى خداوندند وَ الله خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ«١٩» و در نزد اهل بينش عقيده حقّ همين است و جز اين گمراهى است. اينك اگر گفته شود آيا عبد در به جا آوردن عملى يا ترك آن داراى هيچ اختيارى نيست؟ پاسخ اين است كه داراى اختيار است، و اين امر با گفته ما كه همه چيز آفريده خداست تناقضى ندارد، چه اختيار نيز مخلوق خداوند است، و انسان در استفاده از آن ناگزير مى‌باشد، زيرا هنگامى كه خداوند دست را سالم آفريده، و خوراكهاى لذّت بخش را پديد آورده، و اشتهاى به طعام را در معده خلق كرده، و اين دانش را در قلب آفريده كه فلان طعام، اشتها را فرو مى‌نشاند، و انديشه‌هاى گوناگون را درباره هر يك از خوراكها در انسان قرار داده كه فلان غذا با اين كه فرو نشاننده اشتهاست در آن مضرّتى هست يا نه و آيا استفاده از آن با مانعى برخورد مى‌كند يا خير؟

سپس اين آگاهى را به انسان داده كه در استفاده از آن مانعى نيست، و چون اين اسباب همگى فراهم شود اراده‌اى كه انسان را به استفاده از خوراك وا مى‌دارد قطعيّت مى‌يابد.

اين قطعى شدن اراده پس از تبادل انديشه‌هاى معارض يكديگر و قوّت گرفتن ميل به طعام، اختيار گفته مى‌شود و آن ناگزير پس از وجود تمامى اسباب آن به دست مى‌آيد، هنگامى كه به قدرت پروردگار اراده در انسان قطعيّت پيدا كند ناچار دستى كه سالم است به سمت خوراك به حركت در مى‌آيد، زيرا پس از تحقّق اراده و قدرت، وقوع فعل حتمى است، و پس از اينهاست كه حركت پديد مى‌آيد، و حركت پس از حصول قدرت و قطعى شدن اراده به قدرت خداوند وجود مى‌يابد. هر چند آن دو نيز مخلوق اويند، و اراده پس از وجود ميل، و علم به عدم مانع قطعى مى‌شود، و اين دو يعنى ميل و علم نيز آفريده شده اويند ليكن برخى از مخلوقات به ترتيبى كه سنّت الهى بر آن جارى‌

«١٩» صافات / ٩٦: و خداوند هم شما را آفريده است و هم بتهايى را كه مى سازيد.