راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٨ - وجوب توبه همگانى است

بار به درگاه خدا توبه و استغفار مى‌كرد بى‌آن كه گناهى كرده باشد، همانا خداوند دوستانش را به مصايب مخصوص دچار مى‌كند. تا آنان را در برابر تحمّل مصايب اجر و پاداش دهد، بى آن كه گناهى مرتكب شده باشند»«٣٢» يعنى گناهى مانند گناهان ما.

و نيز به سند خود از ابى بصير از ابى عبد الله (ع) روايت كرده كه گفته است: «از آن حضرت درباره آيه: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ من الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ. إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ«٣٣» پرسيدم، فرمود: اى ابا محمّد به خدا سوگند سلطه شيطان نسبت به مؤمن بر بدن اوست و بر دينش سلطه‌اى ندارد. شيطان بر ايّوب مسلّط شد و خلقتش را زشت و بد نما كرد امّا بر دينش سلطه نيافت، و گاهى بر بدنهاى مؤمنان تسلّط مى‌يابد بدون اين كه بر دين آنها سلطه و قدرتى بيابد.»

غزّالى مى‌گويد: اگر بگويى روشن است كه خيالات و اوهامى كه عارض قلب مى‌شود نقص است و كمال انسان در رهايى او از اينهاست، همچنين قصور در معرفت كنه جلال الهى نقص است، و هر قدر بر معرفت آدمى افزوده شود بر كمال او افزوده مى‌شود، و انتقال از مراحل نقصان به سمت كمال رجوع و بازگشت است و رجوع و بازگشت همان توبه است، و اينها همه فضيلتند نه فريضه، و گفتن اين كه توبه در همه احوال واجب است اطلاق دارد، در حالى كه توبه از اين امور واجب نيست، زيرا رسيدن به درجات كمال در شرع واجب نشده است. بنابراين مراد از اين كه توبه در همه احوال واجب است چيست؟ اينك بدان همان گونه كه پيش از اين گفته شد انسان اصولا و بر حسب فطرت از ميل به پيروى از شهوات خالى نيست، و معناى توبه تنها ترك اين شهوات نمى‌باشد بلكه توبه كامل عبارت از جبران اعمال گذشته و هر شهوتى است كه انسان پيروى كرده، و از آن غبار ظلمتى بر دلش نشسته است، همان گونه كه از نفس انسان بخار تيره‌اى برمى‌خيزد و بر روى صفحه صاف آينه مى‌نشيند و در صورت تراكم به صورت زنگار در مى‌آيد، همچنين اگر تيرگى شهوات بر روى هم انباشته شود صفحه دل چركين و دچار زنگ و ريم مى‌شود، چنان كه خداوند متعال فرموده است: