راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٥٤ - ٣- نعمتهاى خداوند در آفرينش قدرت و ادوات حركت

اگر بگويى: تو روح را توصيف كردى و براى آن مثال آوردى در حالى كه از پيامبر خدا (ص) درباره روح پرسيدند و او بيش از اين نگفت كه: الرُّوحُ من أَمْرِ رَبِّي، پس چرا او آن را بدين گونه توصيف نكرد؟

پاسخ اين است كه بدانى اين پرسش به سبب غفلت از مشترك بودن واژه روح است.

روح بر معانى بسيارى اطلاق مى‌شود كه ما با ذكر همه آنها سخن را طولانى نمى‌كنيم، چه ما تنها به توصيف يكى از معانى آن پرداختيم و گفتيم كه عبارت از جسم لطيفى است كه پزشكان آن را روح مى‌نامند و وجود و صفات و چگونگى جريان آن را در اعضا و كيفيّت حصول حواس و نيروها را به وسيله آن در عضوها شناخته‌اند، تا آن جا كه اگر يكى از اعضا سست و بى‌حسّ شود مى‌دانند كه آن به سبب وقوع مانعى در گذرگاه اين روح است. از اين رو موضع بى‌حسّى را درمان نمى‌كنند بلكه مراكز اعصاب و محلّ مانع را به چيزى كه باعث رفع آن شود معالجه مى‌كنند، چه آن روح به سبب لطافت خود در شبكه اعصاب نفوذ مى‌كند و به وسيله آنها از دل به ديگر اعضا مى‌رسد و تا جايى كه پزشكان به آن شناخت دارند كار درمان ساده و آسان است.

امّا آن روحى كه اصل است و با تباهى آن همه بدن تباه مى‌شود سرّى از اسرار الهى است و ما آن را توصيف نكرده و رخصتى در تعريف آن نيست، جز اين كه گفته مى‌شود: آن امرى ربّانى است، چنان كه خداوند متعال فرموده است: قُلِ الرُّوحُ من أَمْرِ رَبِّي،«٤٩» و امور ربّانى را عقل نمى‌تواند درك و توصيف كند بلكه عقول اكثريّت خلق در برابر آنها حيران است. امّا اوهام و تخيّلات بالضّروره از درك آنها قاصر مى‌باشند همان گونه كه چشم از ادراك آوازها قاصر و ناتوان است، و عقولى كه در جوهر و عرض مقيّد و در اين تنگنا محبوسند در ذكر مبادى اوصاف اين امور پايى لنگ و لرزان دارند.

از اين رو به وسيله عقل نمى‌توان چيزى از صفات اين روح را درك كرد بلكه بايد به نور ديگرى كه عاليتر و شريفتر از عقل است و در عالم نبوّت و ولايت مى‌تابد و نسبت آن با عقل مانند نسبت عقل با وهم و خيال است آن را فهميد. خداوند متعال خلق را به طورهاى مختلف آفريده و فرموده است: وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً.«٥٠»

بنابر اين همان گونه كه كودك محسوسات را درك و از ادراك معقولات ناتوان است‌