مقصود منحصر به همين بود با توكّل تناقض داشت و مورد نهى نبود، ليكن از آن نهى شده زيرا امر ديگرى به آن ضميمه گرديده و آن اين كه اگر به تندرستان اجازه خروج داده شود در شهر جز بيمارانى كه وبا و طاعون آنها را زمينگير كرده است كسى باقى نمى‌ماند و در نتيجه دل آنها شكسته مى‌شود و پرستارانى نخواهند يافت، و كسى در شهر يافت نخواهد شد كه آنها را آب دهد و طعام بخوراند و آنها خود از انجام دادن اين كارها ناتوانند. بنابر اين خروج از شهر محقّقا به تلاش براى نابود كردن آنهاست و رهايى آنها امرى محتمل است چنان كه رهايى تندرستها نيز محقّق نمى‌باشد، و اگر در شهر بمانند مردن آنها قطعى نيست همان گونه كه اگر خارج شوند رهايى آنها از بيمارى قطعى نمى‌باشد، در صورتى كه نابود شدن باقى ماندگان در شهر قطعى است. مسلمانان ساختمانى هستند كه هر بخش آن بخش ديگر را استوار نگه مى‌دارد، و مؤمنان پيكرى واحدند.

اين چيزى بود در تعليل نهى از خروج از شهر و بازده، و نسبت به كسانى كه وارد شهر نشده‌اند قضيّه معكوس است، چه هوا در باطن آنان تأثير نكرده و اهل شهر بدانها نيازى ندارند. آرى هر گاه در شهر جز وبا زده‌ها كسى باقى نماند و اينان نيازمند پرستارى باشند و اتّفاقا گروهى بر اينها وارد شوند در اين هنگام به ذهن مى‌رسد كه براى كمك به بيماران دخول به شهر استحباب داشته باشد و اين در صورتى است كه از ورود به آن نهى نشده باشند، چه ورود به شهر قرار گرفتن در معرض ضرر موهومى براى دفع ضرر از بقيّه مسلمانان است از اين رو در برخى اخبار فرار از طاعون به فرار از ميدان جنگ تشبيه شده است،«٥٤» زيرا فرار از آن سبب دلشكستگى بقيّه مسلمانان و كوششى در جهت نابودى آنهاست. اينها امور دقيقى است و كسى كه بدانها ننگرد و تنها به ظواهر اخبار و آثار بنگرد شنوده‌هايش متناقض مى‌نمايد. اشتباه زاهدان و عابدان در امثال اين امور بسيار است و شرافت علم و فضيلت آن براى همين است.

كتاب توحيد و توكّل از المحجّة البيضاء في تهذيب الأحيا در اين جا به پايان رسيد، و به خواست خدا در دنبال آن كتاب محبّت و شوق و رضا و انس خواهد آمد.

فراغت از آن يافت مؤلّف آن محسن بن مرتضى كه خداوند او را از جمله موحّدان متوكّل قرار دهد. و حمد و سپاس ويژه پروردگار جهانيان است، و درود و سلام فراوان بر محمّد و خاندان پاكش باد.

«٥٤» مسند احمد، ٦/١٤٥ از حديث عايشه ، در آن فرار از طاعون به فرار از جنگ تشبيه شده است .