امّا به دل اين است كه گناه خود را با تضرّع و زارى در پيشگاه خداوند و درخواست عفو و آمرزش از او بزدايد و مانند بنده‌اى گريزان در برابر او اظهار ذلّت و خوارى كند و با نقصان تكبّر در ميان مردم ذلّت و حقارت خود را بر آنان ظاهر سازد و دليلى ندارد كه بنده گريزان گنهكار بر ديگر بندگان خدا تكبّر ورزد. همچنين بايد در دل طالب خير و خوبى براى مسلمانان بوده و عازم بر اداى طاعات الهى باشد.

زدودن گناه به زبان آن است كه به ظلم خود اعتراف و از درگاه خداوند طلب آمرزش كند و بگويد: ربّ ظلمت نفسى و عملت سوء فاغفر لى ذنوبى، و نيز چنان كه در كتاب دعوات و اذكار آورده‌ايم انواع استغفار را بسيار بگويد.

زدودن كار بدى به جوارح عبارت از اداى طاعات و انواع عبادات و صدقات است.

اخبار گوياى اين است كه هر گاه گنهكار پس از ارتكاب گناه هشت چيز را به عمل آورد اميد آن است كه گناهش بخشوده شود. از آنها چهار چيز از اعمال دل است كه عبارتند از توبه يا عزم بر توبه، حبّ دست كشيدن از گناه، بيم عذاب، اميد آمرزش و چهار چيز از اعمال جوارح مى‌باشد: اين كه در عقب گناه دو ركعت نماز گزارد پس از آن هفتاد بار استغفار كند و صد بار بگويد: سبحان الله العظيم و بحمده، سپس صدقه‌اى بدهد و بعد از آن يك روز روزه بگيرد. در برخى اخبار آمده است كه: وضو را كامل بگيرد و به مسجد درآيد و دو ركعت نماز بگزارد. در بعضى ديگر ذكر شده: چهار ركعت نماز بگزارد«٣٠»، در حديثى است كه: «هر گاه گناهى مرتكب شدى حسنه‌اى به جا آور تا آن را محو كند نهان به نهان و آشكار به آشكار.»«٣١» از اين رو گفته‌اند: صدقه پنهان گناهان شب و صدقه آشكار گناهان روز را محو مى‌كند. و نيز در اخبار آمده است كه:

مردى به پيامبر خدا (ص) عرض كرد: من در مورد زنى تلاش كردم و از همه چيز آن جز جماع برخوردار شدم حكم خدا را بر من جارى فرما. پيامبر خدا (ص) فرمود: «آيا نماز

«٣٠» مسند احمد از حديث ابوالدار كه گفته است : از پيامبر خدا (ص ) شنيدم كه مى فرمود: ((كسى كه وضو بگيرد و آن را نيكو انجام دهد سپس برخيزد و دو ركعت » يا چهار ركعت » (ترديدى از راوى است ) نماز بگزارد، و ركوع و خشوع آن را نيكو به جا آورد پس از آن از خداوند طلب آمرزش كند آمرزيده مى شود)). (( مجمع الزوائد، )) ج ١٠، ص ٢٠١.

«٣١» ?????????????????????