خواهد بود. همه آنچه در آيات و اخبار درباره برترى اجر صبر بر اجر شكر وارد شده مراد بخصوص همين رتبه است، زيرا آنچه از واژه نعمت به ذهن مردم تبادر مى‌كند مال و بى‌نيازى است، و آنچه از واژه شكر به ذهن مى‌رسد اين است كه بگويد: الحمد للّه و اين كه نعمت را در راه معصيت به كار نبرد نه آن كه در راه طاعت آن را صرف كند. در اين صورت صبر افضل از شكر خواهد بود، چه صبرى كه عامّه آن را مى‌فهمد برتر از شكرى است كه عموم آن را درك مى‌كنند. اكنون چنانچه معانيى را كه ذكر كرديم مورد ملاحظه

قرار دهى خواهى دانست كه براى هر يك از دو قول در بعضى از حالات وجهى است، زيرا بسا مستمند صابر كه برتر از توانگر شاكر است چنان كه بيان كرديم، و بسا توانگر شاكر كه افضل از مستمند صابر است. آن توانگرى كه خودش را همچون مستمند ببيند، چه او از مال خود جز به اندازه ضرورت براى خويش نگه نمى‌دارد و باقى را به مصرف خيرات مى‌رساند، و يا به اعتقاد آن كه خزانه دار نيازمندان و بيچارگان است مال را نگه مى‌دارد و انتظار مى‌كشد كه ضرورتى روى دهد تا آن را به مصرف برساند و هنگامى كه مالش را در اين راه صرف مى‌كند در صدد كسب جاه و شهرت و منّت گذاردن بر ديگران نيست بلكه منظورش اداى حقّ بارى تعالى در دلجويى از بندگان اوست، چنين توانگرى برتر از مستمند صابر است.

اگر بگويى: عمل اين توانگر بر نفس او گران نمى‌آيد ليكن نادارى بر مستمند گران است، زيرا او لذّت قدرت را احساس و اين درد صبر را درك مى‌كند، و او اگر از فراق مال متألّم شود لذّت قدرت بر انفاق آن را جبران مى‌كند.

پاسخ اين است كه بدانى رأى ما اين است كسى كه مالش را از روى رغبت و ميل انفاق مى‌كند حالش كاملتر از كسى است كه اين كار را با بخل انجام مى‌دهد و مال را با قهر و زور از خود جدا مى‌كند. ما تفصيل اين مطلب را پيش از اين در كتاب توبه بيان كرده‌ايم. چه صرف آزار دادن نفس مطلوب نيست بلكه براى تأديب آن مطلوب است و اين امر شبيه زدن سگ شكارى است چه سگ تعليم يافته كاملتر از سگى است كه به زدن نياز دارد هر چند بر آن صابر باشد. نفس نيز در آغاز نياز به آزار دادن و مجاهده دارد، ليكن در نهايت بدان محتاج نيست بلكه در پايان آنچه براى او آزار دهنده بوده لذّت بخش و گوارا خواهد بود.

بنابر اين اطلاق قول به اين كه صبر افضل از شكر است به معنايى كه در فهم عامه متبادر