جديّت كمال است، زيرا دارنده چنين عقيده‌اى نظرش مقصود بر احوال خويش است و به كار ديگران كار ندارد، چه راه او فقط به سوى خداست. و منازل وى احوال اوست امّا شايد راه بنده به سوى خدا راه علم و تعليم باشد چه راهها به سوى خدا بسيار است هر چند اين راهها از حيث دورى و نزديكى مختلف است. و خداوند داناتر است به اين كه راه چه كسى راست‌تر است با آن كه همه در اصل راه شريكند.

از اين رو مى‌گوييم حضور گناه و ذكر و اظهار اندوه بر آن نسبت به مريد مبتدى كمال است، زيرا اگر گناهش را فراموش كند سوز او افزون نخواهد شد و اراده و عزم او بر سلوك راه خدا قوّت نخواهد يافت. ذكر گناه بيم و اندوه به بار مى‌آورد و اين مانع بازگشت او به امثال آن گناه است. تصوّر گناه و ذكر و اظهار اندوه نسبت به غافل كمال است ليكن نسبت به سالك نقصان است، زيرا اين امر مانعى است كه او را از سلوك راه حقّ باز مى‌دارد، چه سالك بايد بى‌وقفه تنها در طريق سلوك گام بردارد، و اگر مبادى وصول بر او ظاهر، و انوار معرفت و لوامع غيب بر او مشكوف شود او را چنان در خود مستغرق مى‌گرداند كه مجالى براى او باقى نمى‌ماند تا به احوال گذشته خود توجّه كند و اين كمال است، بلكه اگر مسافرى كه از شهرى به شهر ديگرى مى‌رود وجود نهرى در ميان راه مانع او شود، و وى براى عبور از آن به سبب اين كه پل آن از پيش خراب شده دچار رنج بسيار گردد چنانچه پس از گذشتن از آن بر لب نهر بنشيند و در تأسّف بر خرابى پل بگريد، اين عمل براى او مانع ديگرى است كه پس از فراغ از مانع نخست بدان مشغول شده است. آرى اگر به سبب فرا رسيدن شب و عدم امكان حركت، و وجود نهرهايى در بين راه، و بيم او از عبور از آنها، كوچ كردن ميسّر نباشد در اين صورت بايد در سر تا سر شب بر خرابى پل بگريد و غمناك باشد تا بر اثر ادامه اندوه عزم او بر عدم بازگشت به امثال آن گناه راسخ و مستحكم گردد. امّا اگر بيدارى و هشيارى او به حدّى رسيده كه مطمئنّ است به امثال آن گناه بازگشت نخواهد كرد ادامه حركت براى او سزاوارتر از اشتغال به ذكر تخريب پل و گريه بر آن است. اين نكات را تنها كسانى مى‌دانند كه راه را ديده و مقصد و مانع و طريقه سلوك را شناخته‌اند، و ما در كتاب علم و بخش مهلكات اشاراتى بدان كرده‌ايم.

بلكه مى‌گوييم شرط دوام توبه اين است كه در نعمتهاى آخرت بسيار بينديشد تا رغبت او افزوده گردد، ليكن اگر جوان است نبايد درباره چيزهايى كه در دنيا نظير دارد