وسيله آنها با شهوات مبارزه كنند آفريده نشده و حال آن كه اين نيروها در انسان نهاده شده و او آنها را مهمل و بلا استفاده گذارده است. از اين رو بحقّ، اينان از چهارپايان ناقص‌ترند و به يقين پشت كرده‌اند، به همين مناسبت گفته‌اند:

و لم أر في عيوب النّاس عيبا *** كنقص القادرين على التّمام«٤٩»

صبر از نظر آسانى و دشوارى نيز تقسيم پذير است، چه نوعى صبر است كه براى نفس دشوار و مشقّت بار است و دوام بر آن جز با كوشش زياد و رنج بسيار ميسّر نيست.

و اين را «تصبّر» مى‌نامند. نوعى ديگر از صبر وجود دارد كه با رنج و زحمتى همراه نيست و با اندكى تحمّل، نفس آن را بر خود هموار مى‌سازد، و اين را «صبر» مى‌خوانند.

هرگاه بر تقوا و پرهيزگارى مداومت شود، و تصديق به حسن عواقب امور قوّت گيرد صبر آسان مى‌گردد، به همين سبب خداوند فرموده است: فَأَمَّا من أَعْطى‌ وَ اتَّقى‌، وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‌.«٥٠» مثال اين تقسيم توانايى كشتى‌گير نسبت به ديگران است، چه مرد نيرومند مى‌تواند مرد ضعيف را به اندك حمله و كمترين نيرو به خاك افكند بى آن كه در درگيرى با او دچار زحمت و خستگى و اضطراب شود، و نفسش به شماره افتد. ليكن مرد نيرومند را جز با زحمت بسيار و رنج و عرق پيشانى نمى‌توان به زمين زد.

نبرد ميان انگيزه دين و انگيزه هوس نيز به همين گونه است زيرا به تحقيق آن نبرد ميان فرشتگان و شياطين است، و هر گاه شهوتها رام و ريشه‌كن شوند و انگيزه دين غلبه و استيلا يابد، و بر اثر طول مداومت صبر آسان گردد حالت رضا به وجود مى‌آيد، چنان كه شرح آن در كتاب رضا خواهد آمد و مقام رضا عاليتر از صبر است. از اين رو پيامبر خدا (ص) فرموده است: «خدا را با رضا بندگى كن، و اگر نمى‌توانى در صبر بر چيزى كه از آن كراهت دارى خير بسيار است.»«٥١»

يكى از عارفان گفته است: صابران از سه مقام برخوردارند: نخستين ترك شكايت است اين درجه توبه كنندگان است دوّم راضى است به آنچه برايش مقدّر شده و اين‌

«٤٩» در عيب هاى مردم عيبى نديدم مانند نقص كسانى كه بر تمام قادر باشند.

«٥٠» ليل / ٥ و ٦ و ٧: امّا كسى كه در راه خدا انفاق كند، و پرهيزگارى پيش گيرد، و جزاى نيك الهى را باور كند ما او را در مسير آسانى قرار مى دهيم .

«٥١» سنن ترمذى ، مسند احمد از حديث ابن عباس .