راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤٨٨ - حقيقت توحيد كه ريشه توكّل است

فرعون و اصحاب سامرى است، چه ساحران فرعون به سبب تجربه فراوان و مشاهده به سر حدّ تأثير سحر آگاهى داشتند و هنگامى كه ديدند معجزه موسى (ع) فراتر از مرز سحر است، حقيقت امر بر آنها كشف شد و در نتيجه به گفتار فرعون كه: فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ من خِلافٍ اعتنا نكردند بلكه گفتند: لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى‌ ما جاءَنا من الْبَيِّناتِ وَ الَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا،«٤٢» چه بيان و كشف مانع دگرگون شدن عقيده است.

امّا اصحاب سامرى چون ايمان خود را از طريق مشاهده ظاهر عصاى موسى (ع) كه اژدها شده بود به دست آورده بودند هنگامى كه نگاهشان به گوساله سامرى افتاد و صداى او را شنيدند دگرگون شدند و بانگ سامرى را در گوش كردند كه: هذا إِلهُكُمْ وَ إِلهُ مُوسى‌ فَنَسِيَ،«٤٣» و از ياد بردند كه: انه أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَ لا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً.«٤٤»

بنابر اين هر كس تنها با نگاه به اژدها ايمان آورد هنگامى كه نظرش به گوساله افتد ناچار كافر مى‌شود، چه هر دو از جهان شهودند، و اختلاف و تضاد در عالم شهود بسيار است.

امّا عالم ملكوت در قرب پروردگار است به همين سبب در آن هيچ گونه تناقض و اختلافى نيست.

اگر بگويى: آنچه از توحيد ذكر كردى، چنانچه ثابت شود كه وسايط و اسباب مسخّرند روشن خواهد بود و در همه آنها اين مطلب آشكار است جز در انسان چه او اگر بخواهد حركت مى‌كند و اگر بخواهد ساكن مى‌شود. در اين صورت چگونه او مسخّر است؟

پاسخ اين است: با وجود اين حالت گفتن اين كه خواستن و ناخواستن به خواست انسان است غلط و نادرست خواهد بود ليكن دانسته‌اى كه فعل انسان موقوف بر مشيّت است چه بخواهد و يا نخواهد، و مشيّت در اختيار او نيست و اگر چنين بود اين مشيّت به‌