راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٢٧ - تميز ميان آنچه محبوب و مكروه خداست

٢- دلى كه لذّت معرفت خداوند را نمى‌شناسد و معناى انس را او را نمى‌داند و لذّت او تنها در احراز جاه و مقام و رياست و مال و ديگر شهوات است.

٣- دلى كه در غالب حالات انس با خدا دارد، و از معرفت و تفكّر درباره او لذّت مى‌برد، ليكن در برخى احوال به خويهاى بشرى باز مى‌گردد.

٤- دلى كه در اكثر حالات متلذّذ به صفات بشرى است و در برخى احوال لذّت علم و معرفت به او دست مى‌دهد.

امّا اوّلى اگر وجود آن ممكن باشد دست يافتن به آن بسيار بعيد خواهد بود. امّا دومى جهان از آنها لبريز است و سوّمى و چهارمى موجودند، ليكن وجود آنها بسيار كمياب و نادر است و جز به اين صورت نمى‌توان آنها را تصوّر كرد و با وجود ندرت از حيث قلّت و كثرت متفاوتند. كثرت آنها در دورانهاى نزديك به زمان پيامبران (ع) است و هر اندازه بر فاصله و دورى از آن دوران افزوده گردد از تعداد اين دلها كاسته مى‌شود تا آنگاه كه قيامت فرا رسد لِيَقْضِيَ الله أَمْراً كانَ مَفْعُولًا«٤». اين كه واجب است اين گونه دل نادر باشد براى آن است كه آن در آستانه پادشاهى آخرت است و پادشاه عزيز است و پادشاهان زياد نيستند. چنان كه برجسته و كامل در پادشاهى و جمال جز بندرت يافت نمى‌شود و بيشتر مردم در مرتبه‌اى پايينتر از او قرار دارند پادشاهى آخرت نيز همين وضع را دارد چه دنيا عالم شهود و آيينه آخرت است چنان كه آخرت عالم غيب مى‌باشد، و عالم شهود تابع عالم غيب است همان طورى كه صورت منعكس شده در آيينه تابع صورت نگاه كننده در آن است، و صورتى كه در آيينه است اگر چه از نظر وجود در رتبه دوم است ليكن از حيث رؤيت در مرتبه اول مى‌باشد، چه تو خود را نمى‌بينى و نخست صورت خود را در آيينه مشاهده مى‌كنى و به صورتى كه به وجود تو قائم است خود را در مرتبه دوم بر سبيل مشابهت مى‌شناسى. بنابر اين از حيث معرفت چيزى كه تابع است در وجود متبوع گشته و آنچه متأخّر است متقدّم شده است، و اين نوعى انعكاس و باژگونگى است و انعكاس و باژگونگى از ضرورتهاى اين جهان است.

به همين گونه عالم ملك و شهود شبيه عالم غيب و ملكوت است. برخى از مردم كه براى آنها آسان است چشم عبرت باز كنند به چيزى از عالم ملك نمى‌نگرند جز اين كه آن را بيانگر عالم ملكوت مى‌بينند و اين نگرش «عبرت» گفته مى‌شود و مردم بدان مأمورند