زمانى در شدّت و سختى براى تسلّى و دلجويى اظهار فرمود و آن به هنگام كندن خندق بود، و زمانى ديگر آن را براى جلوگيرى نفس از گرايش به شادى براى امور دنيا اظهار كرد و اين در حجّة الوداع بود كه مردم بر گرداگرد او حلقه زده بودند و مردى گفت:

خداوندا ما از تو نعمت كامل را مى‌خواهيم، پيامبر (ص) به او فرمود: «آيا مى‌دانى نعمت كامل چيست؟» عرض كرد: نه، فرمود: «نعمت كامل دخول در بهشت است.»«٨»

امّا وسايل وصول به مقصود چهار قسم است:

١- وسايلى كه اقرب و اخصّ است، مانند فضيلتهاى نفس.

٢- وسايلى كه در مرتبه بعدى آنها قرار دارد، مانند مزيّتهاى بدنى.

٣- وسايلى كه از حدّ تن تجاوز مى‌كند و گرداگرد تن را فرا گرفته است، مانند مال و كسان و عشيره.

٤- وسايلى كه ميان اسباب خارج از نفس و آنچه مناسب فضيلتهاى نفسانى است جمع مى‌كند مانند توفيق و هدايت.

نوع اوّل كه اخصّ است فضيلتهاى نفسانى است و حاصل آن با توجّه به انشعاب و فروعى كه دارد به ايمان و حسن خلق باز مى‌گردد. و ايمان دو قسم است:

١- علم مكاشفه كه عبارت از شناخت خدا و دانستن صفات او و فرشتگان و پيامبران اوست.

٢- علوم معامله و حسن خلق كه اين نيز دو قسم است:

اوّل- ترك مقتضاى شهوت و خشم و نام آن عفّت است.

دوم- مراعات عدل و ميانه‌روى در خوددارى از شهوات و ارتكاب آنها به نحوى كه نه آنها را بكلّى ترك كند و نه به هر گونه كه دلش بخواهد اقدام ورزد، بلكه اقدام و عدم اقدام او بر ميزان عدلى باشد كه خداوند بر زبان پيامبرش (ص) جارى كرده و فرموده است: أَلَّا تَطْغَوْا في الْمِيزانِ، وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ.«٩» بى‌شكّ كسى كه خود را عقيم كند تا شهوت زناشويى را از خود زايل سازد، يا بكلّى زناشويى را با وجود قدرت و ايمنى از آفت ترك كند، يا به خود گرسنگى دهد به حدّى كه از عبادت و ذكر و فكر باز ماند كوتاهى كرده و مصداق تخسر و الميزان است و آن كه در شهوت بطن و فرج‌

«٨» سن ترمذى ١٣/١٥١، از حديث معاذ بن جبل .

«٩» رحمان / ٨ و ٩: اين كه در ميزان طغيان نكنيد، وزن را براساس عدل برپا داريد و در ميزان كم نگذاريد.