پناه مى‌برم»«٢» و «نزديك است فقر به كفر انجامد».«٣» با سخن آن حضرت كه: «مرا مسكين زنده بدار و مسكين بميران و مرا در زمره مسكينان محشور كن»«٤» تناقضى ندارد، زيرا آنچه پيامبر (ص) از آن به خدا پناه برده فقر مضطرّ است، و آنچه در دعا از خدا خواسته فقرى است كه اعتراف به بيچارگى و خوارى و احتياج به خداست.

فضيلت مطلق فقر

امّا آنچه از آيات دلالت بر آن دارد قول حقّ تعالى است كه: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا من دِيارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ«٥» و نيز: لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا في سَبِيلِ الله لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً في الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ من التَّعَفُّفِ.«٦» خداوند در اين دو آيه سخن را بر سبيل مدح بيان كرده و صفت فقر را بر صفت هجرت و محصور بودن آنها مقدّم داشته و اين دليل روشنى بر ستايش فقر است.

مى‌گويم: اين دو آيه به هيچ روى بر ستايش فقر دلالت ندارند، بلكه در مقام بيان آنند كه مصرف مال به فقيرانى اختصاص دارد كه داراى اوصاف مذكور باشند. همچنين در بعضى اخبار كه غزّالى ذكر كرده مراد همين است، مانند آنچه نقل كرده كه از پيامبر خدا (ص) پرسيدند: بهترين مردم كيست؟ فرمود: «فقيرى كه آنچه را با تلاش و زحمت به دست آورد ببخشد» چه اين روايت گوياى اين است كه فضيلت دارد فقير آنچه را با زحمت و كوشش خود به دست آورد ببخشد و بر فضيلت فقر به طور مطلق دلالت ندارد. از اين رو ما از نقل آنچه غزّالى ذكر كرده و بر اين مطلب دلالت ندارند و يا متشابه‌اند و يا آنها را تأويل كرده و يا سخنانى است كه به گوينده آنها اعتماد نيست صرف نظر مى‌كنيم، و به ذكر آنچه از طريق خاصّه از اهل بيت (ع) وارد شده است‌

«٢» سنن نسايى ، ٨/٢٦٢ ضمن حديثى كه در آن آمده است : ((از شرّ فتنه فقر)) سنن ابوداوود و ابن ماجه .

«٣» (( الحلية )) ابونعيم از حديث انس ، و پيش از اين در كتاب حسد ذكر شده است .

«٤» حاكم ، ابن ماجه به شماره ٤١٢٦ آن را از حديث ابى سعيد نقل كرده و صحيح دانسته و پيش از اين ذكر شده است .

«٥» حشر / ٨: (اين اموال ) براى مهاجرانى است كه از خانه و كاشانه و اموال خود بيرون رانده شدند.

«٦» بقره / ٢٧٣: (انفاق شما بايد) براى نيازمندانى باشد كه در راه خدا محصور شده اند، نمى توانند (براى تاءمين هزينه زندگى ) زمين را درنوردند. از شدت خويشتندارى افراد ناآگاه آنان را بى نياز مى پندارند.