بنابراين هنگامى كه او معناى واجب را دانست و دريافت كه توبه وسيله‌اى براى رسيدن به سعادت ابدى است، و در سراى آخرت جز لقاى حقّ تعالى سعادتى نيست، و هر كس از او محجوب است بدبخت و شقى است و ناگريز ميان او و آرزوهايش حايل برقرار، و به آتش فراق حقّ و آتش دوزخ سوخته خواهد شد و نيز يقين كرد كه جز پيروى شهوات و انس به دنياى فانى و دلسپردگى به محبّت آنچه به طور قطع از او جدا خواهد شد چيزى انسان را از خدا دور نمى‌كند، و آنچه او را به خدا نزديك مى‌گرداند تنها قطع علايق قلبى از زيب و زيور اين دنيا و با تمام وجود رو آوردن به خداست تا از طريق مداومت ذكر، با او انس بگيرد. و با شناخت جلال و جمالش به اندازه توانى كه دارد به او محبّت پيدا كند، و دانست كه گناه در واقع پشت كردن به خدا و پيروى از خواست شيطانهايى است كه دشمنان خدا و رانده شدگان درگاه اويند و سبب محجوب بودن و دورى او از خداوند است يقين حاصل خواهد كرد كه بازگشت از راهى كه انسان را از خدا دور مى‌كند براى رسيدن به مرتبه قرب او واجب است، و انصراف هم تنها به وسيله علم و پشيمانى و عزم ميسّر مى‌شود زيرا تا نداند كه گناهان اسباب دورى از محبوبند پشيمان نمى‌شود، و از ادامه سلوك در طريق بعد دچار رنج و درد نمى‌گردد، و مادام كه احساس درد و رنج نكند از راه كژ باز نمى‌گردد، و معناى بازگشت، ترك و عزم است، در اين صورت شكّ نمى‌كند كه براى وصول به آستان قرب محبوب حقيقى اين سه امر ضرورى است، و ايمان حاصل از نور بصيرت نيز به همين گونه است. امّا كسى كه شايستگى اين مقام را نيافته، و از حدود اكثريّت خلق پا فراتر ننهاده براى او تقليد و پيروى مجال گسترده‌اى است كه مى‌تواند به وسيله آن راه نجاتى از هلاكت بيابد، و در اين باره بايد گفتار خداوند و پيامبر و شايستگان پيشين را در نظر گيرد. خداوند فرموده است: وَ تُوبُوا إِلَى الله جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ«٥» و اين فرمانى عامّ و همگانى است، همچنين فرموده است: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى الله تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ«٦» و نصوح به معناى خالص بودن براى خدا و دور از هر شايبه و

«٥» نور / ٣١: و همگى به سوى خدا باز گرديد اى مؤ منان تا رستگار شويد.

«٦» تحريم / ٨: اى كسانى كه ايمان آورده ايد توبه كنيد توبه خالصى اميد است با اين كار پروردگارتان گناهانتان را ببخشيد.