راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٦٦ - معناى بدى عاقبت

گمان مى‌كند كه همه آنچه را اعتقاد دارد نادرست و بى‌اساس است، زيرا او ميان ايمان به خدا و پيامبرش و ديگر اعتقادات صحيح، و ميان عقيده فاسد خود تفاوتى نمى‌بيند و كشف اين كه يكى از اعتقادات او نادرست و از روى جهل بوده سبب مى‌شود كه بقيّه اعتقاداتش را باطل بداند يا در آنها دچار شكّ شود. اگر در همين موقع خطرناك و پيش از آن كه حالت انابه به او دست دهد و به اصل ايمان بازگردد جان از تنش بيرون رود دچار سوء عاقبت شده و در حال شركت از دنيا رفته است كه از آن به خدا پناه مى بريم.

حقّ تعالى همينها را اراده كرده و فرموده است: وَ بَدا لَهُمْ من الله ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ«٩٤» و نيز: هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا، الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ في الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً.«٩٥» و همان گونه كه گاهى آنچه در آينده واقع مى‌شود در خواب مكشوف مى‌گردد و اين به سبب سبكى مشغوليّت دل به امور دنياست، در سكرات مرگ نيز برخى امور بر آدمى كشف مى‌شود زيرا آنچه دل را مانع از آن است كه به ملكوت اعلا بنگرد و آنچه را در لوح محفوظ است مطالعه كند تا حقيقت امور چنان كه هست بر او مكشوف شود مشغوليّتهاى دنيا و شهوتهاى تن است. امثال اين حالات سبب كشف مى‌شود و كشف موجب شكّ در بقيّه اعتقادات مى‌گردد. و هر كس درباره خداوند و صفات و افعال او به چيزى بر خلاف آنچه هست معتقد شود خواه از راه تقليد يا از طريق نظر و استنباط با اين خطر روبروست، و زهد و صلاح براى دفع آن كافى نيست، چه تنها اعتقادات صحيح است كه آدمى را نجات مى‌دهد. نادانها از اين خطر بركنارند، يعنى كسانى كه به طور مجمل و استوار به خدا و پيامبرش و روز بازپسين ايمان آورده‌اند مانند عربهاى باديه نشين و روستاييان و ديگر عوامى كه اهل بحث و نظر نيستند و به طور مستقلّ درباره كلام شارع سخن نمى‌گويند، و به گفته‌هاى گوناگون متكلّمان گوش فرا نمى‌دهند و از آنها تقليد نمى‌كنند. از اين رو پيامبر (ص) فرموده است: «بيشتر اهل بهشت ابلهانند.»«٩٦» پيشينيان به همين سبب از بحث و نظر و غور در كلام و بررسى اين‌