از پيش ساخته و پرداخته شده عمل براى چيست؟، پيامبر خدا (ص) با اين سخن روشن كرده كه خلق مجارى قدرت خداوند و محلّ افعال اويند هر چند خود آنان نيز از افعال او به شمار مى‌آيند، ليكن برخى افعال خداوند محلّ براى بعضى ديگر از افعال اويند. جمله:

كار كنيد هر چند بر زبان پيامبر (ص) جارى شده ليكن آن يكى از افعال خداست و وسيله‌اى است كه مردم بدانند عمل سودمند مى‌باشد و اين كه عمل آنان فعلى از افعال خداست، و اين دانايى سبب برانگيخته شدن انگيزه قاطع براى حركت و طاعت مى‌باشد.

پديد آمدن انگيزه نيز از افعال خداست و آن سبب به حركت در آمدن اعضا مى‌باشد كه آن نيز از افعال خداوند است، ليكن بعضى از افعال خداوند سبب برخى ديگر از افعال اوست و فعل اوّل شرط دوم است چنان كه آفرينش جسم شرط آفرينش عرض است، زيرا عرض پيش از جسم آفريده نمى‌شود، و آفرينش حيات شرط آفرينش علم و آفرينش علم شرط آفرينش اراده است و همه از افعال خداوند است. ليكن بعضى سبب آفرينش بعضى ديگر است يعنى شرط آن است، و معناى شرط بودن آن اين است كه تنها جوهر آماده قبول فعل حيات است همچنان كه تنها دارنده حيات آماده قبول علم مى‌باشد و جز دارنده علم مستعدّ قبول اراده نيست. اين كه برخى از افعال خداوند سبب برخى ديگر از افعال اوست مراد همين معناست نه آنكه بعضى از افعال او پديد آورنده برخى ديگر باشند، بلكه فراهم كننده شرايط حصول آنند. هر گاه انسان اين مطلب را بداند به درجه توحيدى كه ما ذكر كرده‌ايم ارتقا يافته است.

اگر بگويى: چرا خداوند گفته است: كار كنيد و گرنه بر اثر گناه مجازات و سرزنش خواهيد شد در حالى كه چيزى در اختيار ما نيست و چگونه نكوهش شويم در صورتى كه همه چيز به خدا مربوط مى‌شود؟

پاسخ اين است كه بدانى اين سخن از سوى حقّ تعالى سبب حصول اعتقاد در ماست، و اعتقاد سبب برانگيخته شدن ترس، و برانگيخته شدن ترس سبب ترك شهوات و دور شدن از سراى غرور است و همين امر سبب وصول به قرب پروردگار خواهد بود، و حقّ تعالى مسبّب اسباب و ترتيب دهنده آنهاست. هر كس در ازل سعادت برايش مقدّر شده اين اسباب برايش آسان و ميسّر مى‌گردد تا با همين رشته به بهشت كشانيده شود، و اين معنا بدين گونه تعبير شده كه هر كسى جهت چيزى كه برايش خلق شده آماده است، و