امّا دوّمى كه نظر كردن به ديده اعتبار است عبارت از فهم حكمت خداوند در هر موجودى است كه آفريده، زيرا او چيزى را در جهان نيافريده جز اين كه در آن حكمتى است و در زير آن هدفى و اين هدف محبوب اوست. اين حكمتها دو قسم است برخى جلىّ و آشكار است و برخى خفىّ و پنهان.

حكمتهاى جلىّ مانند دانستن حكمتهاى آفرينش خورشيد كه به سبب آن روز و شب از هم جدا مى‌شود روز براى معيشت و زندگى و شب براى استراحت و آسودگى اختصاص مى‌يابد، چه در حال ظهور آن مى‌توان حركت كرد و در حال اختفاى آن مى‌توان سكون و آرامش يافت، و اين امر يكى از مجموعه حكمتهاى آفرينش خورشيد است نه همه آنها و در آن حكمتهاى دقيق بسيار ديگرى است. همچنين شناخت حكمت ابرها و فرود آمدن بارانها كه از اين طريق زمين شكافته و انواع گياهان در آن روييده و خوراك آدميان و چراگاه چهارپايان فراهم مى‌شود. بخشى از اين حكمتهاى جلىّ كه درخور فهم خلق است نه آن حكمتهاى دقيقى كه فهم او از درك آنها ناتوان مى‌باشد در قرآن ذكر شده است، چنان كه فرموده است: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً.«٥٨» امّا حكمت آفرينش ديگر ستارگان اعمّ از سيّارات و ثوابت پوشيده است و همه مردم بر آنها آگاهى ندارند، و آن مقدار كه مردم مى‌توانند درك كنند اين است كه آنها زينت آسمانند تا چشمها از ديدن آنها لذّت برد، و قول خداوند متعال: إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ«٥٩» به همين اشاره دارد.

بنابر اين همه اجزاى جهان اعمّ از آسمان، ستارگان، درياها، بادها، كوهها، معادن و گياهان، جانوران و اعضاى آنها بلكه هيچ ذرّه‌اى از ذرّات آنها خالى از حكمت و مصلحتى نيست، از يك حكمت تا هزارها. همچنين اعضاى جانوران منقسم مى‌شود به آنچه حكمت برخى از آنها را مى‌دانيم مانند علم به اين كه چشم براى ديدن است نه براى گرفتن، دست براى گرفتن است نه راه رفتن، و پا براى رفتن است نه بوييدن و به آنچه‌

«٥٨» ؟؟ / ٢٥ تا ٢٨: ما آب فراوانى از آسمان فرو ريختيم ، سپس زمين را از هم باز كرديم و در آن دانه هاى فراوان رويانديم از انگور و سبزى بسيار.

«٥٩» صافات / ٦: ما آسمان دنيا را با ستارگان آرايش داديم .