المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٩٧ - حكم مستثنا به ليس و خلا و عدا و لا يكون

امّا در حديث مذكور بايد بگوئيم:

حاشا از ادات استثناء نيست، بلكه فعل ماضى بمعناى « استثنى » مى‌باشد و كلمه « ما » برسر آن نافيه بوده نه مصدريّه.

از اين گذشته كلمه « ما حاشا فاطمه» فرموده حضرت نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نبوده بلكه از كلام راوى است، بنابراين نميتوان بحديث استشهاد كرد.

و دليل براينمدّعا آنستكه در روايت اينطور آمده:

ما حاشا فاطمة و لا غيرها (استثناء نمى‌كنم نه فاطمه و نه غير ايشان را).

و خلاصه آنكه راوى پس از آنكه فرموده حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم درباره اسامه را نقل كرده گفته است:

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم استثناء نفرموده حتى فاطمه عليها سلام اللّه را بدليل روايت ديگرى كه در آن ما حاشا فاطمه و لا غيرها، آمده.

سپس مصنّف گويد:

و حاش و حشا نيز گفته شده.

شارح گويد:

يعنى در حاشا دو لغت ديگر مستعمل است.

حاش (باسقاط الف) و حشا (باسقاط همزه).

قوله: و حيث جرّا فهما حرفان: ضمائر تثنيه به عدا و خلا راجعند.

قوله: كما هما ان نصبا: ضمائر تثنيه به عدا و خلا عود مى‌كنند.

قوله: كما سبق: يعنى سبق فى ليس و لا يكون.

قوله: فى نصب المستثنى بها و جرّه: ضمير در « بها » به خلا و در « جرّه » به مستثنا عود مى‌كند.