المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٣٩ - ظرف غير متصرف و مناط آن

ذكاة امّه» و قد يقام اسم عين مضاف اليه الزّمان مقامه نحو « لا اكلّمك هبيرة بن قيس» اى مدّة غيبته.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

و غير متصرّف آنستكه ملازم با ظرفيّت يا شبه آن باشد.

شارح گويد:

و غير متصرّف آنستكه ملازم با ظرفيّت يا شبه آن باشد.

شارح گويد:

ظروف غير متصرّف، كلماتى هستند كه ملازم با ظرفيت بوده باينمعنا كه هميشه يا در ظرف و مفعول فيه استعمال مى‌شوند مانند: قط و عوض.

يا در شبه آن همچون مجرور بحرف جرّ نظير: عند و لدى.

سپس مصنّف گويد:

و گاهى مصدر از مكان نيابت مى‌كند و اين نيابت در ظرف زمان بسيار مى‌بادش.

شارح گويد:

مقصود اينستكه گاهى از ظرف مكان مصدر نيابت مى‌كند باين نحو كه مصدر مضاف اليه مكان بوده سپس ظرف حذف و مصدر بجايش قرار مى‌گيرد مانند:

جلست قرب زيد (نشستم در مكانى كه نزديك زيد بود).

تقدير آن جلست مكان قرب زيد بوده سپس مكان حذف و « قرب » كه مصدر است بجاى آن قرار گرفت.

بايد توجّه داشت همانطوريكه مصنّف گفته است نيابت مصدر از ظرف، در ظرف زمان بسيار و فراوان مى‌باشد مانند:

انتظرته صلاة العصر (انتظار زمان نماز عصر را كشيدم).

تقدير آن: انتظرته زمان صلاة العصر بوده، سپس زمان حذف و « صلاة » بجاى آن قرار گرفت و نيز نظير:

امهلته نحر جزورين (باو بمدّت نحر كردن دو شتر مهلت دادم).