المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧٥ - رأى اهل بصره و نظريه اهل كوفه

فعل و « علىّ » متعلّق بآن بوده بناچار محتاج بفاعل است حال ايندو برسر « زيد » تنازع كرده‌اند از اينرو دوّمى را در آن عمل داده و آنرا فاعلش قرار داده و اوّلى را در ضميرش و ضمير را مفعول مع الواسطه آن ترتيب داده‌ايم و آوردن ضمير مزبور از اينجهت واجب است كه اگر حذفش كنيم معلوم نميشود مستعان به براى متكلّم چه كسى است در حاليكه اطّلاع برآن و دانستن او مقصود و مطلوب مى‌باشد.

سپس شارح مى‌گويد:

برخى از ادباء در خبر و مفعول اوّل ظنّ و اشباه آن معتقدند كه ضمير را مى‌توان مقدّم آورد همانطورى كه ضمير فاعلى را مقدّم مى‌آورند و بعضى ديگر مى‌گويند:

در صورت وجود دليل و قرينه خبر و مفعول اوّل را نيز مى‌توان حذف كرد.

و ابن حاجب مى‌گويد:

اساسا مى‌توان بجاى ضمير اسم ظاهر آورد.

ولى بنظر ما احسن و بهترين آراء آنستكه بگوئيم:

اگر قرينه برضمير مزبور موجود باشد حذفش جايز است و در غير اينصورت مى‌بايد آنرا اسم ظاهر آورد.

قوله: او ظنّ: مقصود مفعول دوّم براى ظنّ است و تعبير به خبر مسامحه است.

قوله: ان دلّ عليه دليل: ضمير در « عليه » به ضمير راجع است.

قوله: و الاحسن انّه ان وجدت الخ: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » مى‌باشد.

متن: «٢٨٤»