المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٥٦ - مبحث نائب فاعل

شرح عربى:

هذا باب النّائب عن الفاعل اذا حذف‌

و التّعبير به احسن من التّعبير بمفعول ما لم، يسمّ فاعله لشموله للمفعول و غيره و لصدق الثّانى على المنصوب فى قولك « اعطى زيد درهما» و ليس مرادا.

( ينوب مفعول به) ان كان موجودا (عن فاعل فيما له) من رفع و عمديّة و امتناع تقديمه على الفعل و غير ذلك (كنيل خير نائل) و زيد مضروب غلامه (و اوّل الفعل) الّذى حذف فاعله (اضممن) سواء كان ماضيا او مضارعا (و المتّصل بالآخر اكسر فى مضىّ) فقط كوصل) و دحرج.

ترجمه و شرح:

مبحث نائب فاعل‌

شارح گويد:

فاعل وقتى حذف شد كلمه‌اى كه بجاى آن قرار مى‌گيرد اصطلاحا نائب فاعل خوانده ميشود و اين تعبير از عبارت « مفعول ما لم يسمّ فاعله» بهتر است زيرا هم شامل مفعول و هم غير آن مى‌شود بخلاف تعبير به « مفعول ما لم يسمّ فاعله» كه صرفا برمفعولى كه نائب فاعل قرار گرفته اطلاق مى‌گردد و نيز وجه احسن بودن تعبير اوّل از دوّم اينستكه:

تعبير دوّمى برمنصوب در مثال: اعطى زد درهما (به زيد در هم اعطاء گرديد) يعنى بر « درهما » صادق است چه آنكه بآن مى‌توان گفت مفعولى است كه فاعلش نام برده نشده پس بايد از فاعل نيابت نموده باشد در حاليكه قطعا چنين نيست زيرا « زيد » از فاعل نيابت كرده نه « درهما » پس به دو دليلى كه ذكر شد تعبير به « نائب فاعل» از « مفعول ما لم يسمّ فاعله» بهتر مى‌باشد.

مصنّف گويد:

مفعول به در آنچه براى فاعل ثابت است از آن نيابت مى‌كند.