المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٦٥ - سوم از نواسخ افعال مقاربه

( و الفتح و الكسر اجز فى السّين من) عسى اذا اتّصل بها تاء الضّمير او نونه اونا (نحو عسيت) عسين عسينا) و انتفاء الفتح بالقاف، اى اختياره (زكن) اى علم امّا من تقديمه الفتح على الكسر و امّا من خارج لشهرته، و به قرأ القرّاء الّا نافعا.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

بعد از عسى و اخلولق و اوشك بواسطه « ان يفعل» از جزء دوّم كه مفقود است بى‌نياز مى‌شويم.

شارح گويد:

مقصود از « جزء دوّم» خبر مى‌باشد و حاصل آنكه:

بعد از اين افعال گاهى « ان ناصبه» و فعل مضارع قرار مى‌گيرد كه در تأويل مصدر بوده و فاعل مى‌باشد و بدينوسيله نيازى به جزء دوّم نبوده و بآوردن خبر محتاج نميباشيم مانند: عسى ان يقوم (اميد است زيد بايستد).

شاهد در اينستكه « ان » و فعل يعنى « يقوم » در تأويل مصدر بوده و محلّا مرفوع و جاى‌نشين دو جزء يعنى اسم و خبر مى‌باشد چنانچه « ان » و فعل در فرموده حقتعالى نيز بجاى دو جزء قرار گرفته و آن اين آيه شريفه است:

احسب النّاس ان يتركوا ( آيا مردم مى‌پندارند بخود واگذارده مى‌شوند).

شاهد در « ان يتركوا» است كه بجاى دو جزء يعنى مفعول اوّل و دوّم « حسب » قرار گرفته.

مؤلّف گويد:

مثال‌ «احسبالنّاس ان يتركوا» از بحث ما اجنبى است زيرا « حسب » از افعال مقاربه نبوده بلكه فعل قلبى محسوب مى‌شود ولى در عين حال شارح باين منظور آنرا ذكر نمود كه فعل مذكور دومفعولى است منتهى كلمه « ان » با فعل يعنى « يتركوا » بجاى دو مفعول نشسته لذا از اين نظر شبيه بمورد بحث است كه ان و فعل بجاى اسم و خبر واقع مى‌شود.