المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٧٣ - شرح احكام اقسام

ما قام الّا زيد الّا عمروا الّا بكرا.

( نايستاد احدى مگر زيد و مگر عمرو و مگر بكر).

شاهد در « الّا » است كه تكرار شده و بمنظور تأكيد نبوده و چون مستثناها تمام مفرّغ مى‌باشند عامل يعنى « ما قام» در اوّلى كه « الّا زيد» باشد عمل نكرده ولى در دو مستثناء بعدى نصب داده است.

مصنّف گويد:

و در صورتيكه مستثناها مفرّغ نبوده و مقدّم باشند به نصب جملگى حكم نما.

شارح مى‌گويد:

و در صورت دوّم حكم اينستكه اگر تمام مستثناها برمستثنا منه مقدّم باشند لازم است جملگى را نصب داد و نبايد عامل را واگذارد كه عمل را در يكى از مستثناها ترك كند مانند:

قام الّا زيدا، الّا عمروا، الّا خالدا القوم.

( ايستادند قوم مگر زيد و مگر عمرو و مگر خالد».

در اينمثال « الّا » تكرار شده بدون اينكه بقصد تأكيد باشد و چون مستثناها تامّ و برمستثنا منه مقدّم مى‌باشند جملگى بواسطه عامل منصوب شده‌اند.

قوله: بان حذف: ضمير نائب فاعلى در « حذف » به مستثنا منه راجع است.

قوله: مقدّما كان اولا: ضمير در « كان » به واحد ممّا بالّا استثنى راجع است.

قوله: و ليس عن نصب: ضمير در « ليس » به عامل راجع است.

قوله: سواه مغنى: ضمير مجرورى در « سواه » به واحد ممّا بالّا استثنى عود مى‌كند.

قوله: احكم به: ضمير در « به » به نصب راجع است.