المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٥١ - فصل در بيان مراتب مفاعيل و متعلقات آن

مفعول دوّم محسوب شود.

و نيز مانند محصور قرار گرفتن مفعول دوّم يعنى بعد از « الّا » واقع شدن چه آنكه در اينفرض نيز مفعول اوّل كه مقدّم آورده شده در معنا فاعل مى‌باشد مانند:

ما اعطيت زيدا الّا درهما (به زيد اعطاء نكردم مگر در هم را).

شاهد در « درهما » است كه مفعول دوّم بوده و بعد از « الّا » آمده از اينرو تقديم مفعول اوّل يعنى « زيد » برآن‌كه در معنا فاعل مى‌باشد واجب است.

و همچنين اگر مفعول دوّم اسم ظاهر بوده و اوّلى ضمير باشد تقديم مفعول اوّل بردوّم لازم است مانند:

اعطيتك درهما (اعطاء كردم بتو در هم را).

در اينمثال تقديم « كاف » كه مفعول اوّل است بردر هم يعنى مفعول دوّم واجب و لازمست.

پس از آن مصنّف گويد:

و ترك اين اصل بطور حتم و قطع گاهى ديده شده:

شارح گويد:

و آن در جائى است كه موجب و سببى براى ترك در بين باشد مثل اينكه مفعول اوّل محصور باشد همچون:

ما اعطيت الدّرهم الّا زيدا (درهم را اعطاء نكردم مگر به زيد).

شاهد در « زيدا » است كه مفعول اوّل بوده و محصور واقع شده لذا تأخيرش از مفعول دوّم كه « الدّرهم » است لازم مى‌باشد.

يا مفعول اوّل اسم ظاهر و دوّمى ضمير باشد مانند:

الدّرهم اعطيته زيدا (درهم را به زيد اعطاء كردم).

يا به مفعول اوّل ضميرى متّصل بوده كه به دوّمى عود كند چنانچه شرحش قبلا گذشت.

قوله: مفعولا ليس كذلك: مفعولا، مفعول است براى « سبق » و « ليس‌