المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٢٠ - انتقاد شارح به توجيه مصنف در شرح كافيه

حرف: مجرور به باء، مضاف، متعلّق است به فصل.

جرّ: مضاف اليه براى « حرف ».

او: عاطفه.

باء: جارّه.

اضافه: مجرور به باء، معطوف به حرف.

كاف: جارّه بمعناى تشبيه.

وصل: مجرور به كاف، متعلّق به يجرى.

يجرى: فعل مضارع، خبر است براى « فصل ».

ترجمه:

و جدا آوردن ضمير را از فعل بواسطه حرف جرّ يا اضافه همچون متّصل آوردنش قرار بده.

شرح عربى:

( و الرّفع فى غير الّذى مرّ رجح) لعدم موجب النّصب و مرجّحه و موجب الرّفع و مستوى الامرين، و عدم التّقدير اولى منه نحو « زيد ضربته» و منع بعضهم النّصب و ردّ بقوله تعالى: «جنّاتعدن يدخلونها» ( فما ابيح) لك (افعل ودع) اى اترك (ما لم يبح) لك، و

تقديمه واجب النّصب ثمّ مختاره ثمّ جائزه على السّواء ثمّ مرجوحه احسن كما قال من صنع ابن الحاجب، لانّ الباب لبيان المنصوب منه انتهى و كان ينبغى ان يؤخّر واجب الرّفع عنها لما ذكر.

( و فصل ضمير مشغول) به عن الفعل (بحرف جرّ او باضافة) اى بمضاف (كوصل) فيما مضى (يجرى) فيجب النّصب فى نحو « ان زيدا مررت به او رأيت اخاه اكرمك» و الرّفع فى نحو « خرجت فاذا زيد مرّ به عمرو او رأى اخوه»، و يختار النّصب فى نحو « زيدا امر ربه او انظر اخاه» و الرّفع فى نحو « زيد مررت به او رأيت اخاه»، و يجوز الامران على السّواء فى نحو « هند اكرمتها و زيد مررت به او رأيت اخاه فى دارها» نعم يقدّر الفعل من معنى الظّاهر لا لفظه.