المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٤٩ - موارد وجوب تأخير مفعول از فاعل

قيس بن ملوّح يعنى مجنون استشهاد جسته:

يعنى: بهره و توشه گرفتم از ليلى بواسطه يك ساعت سخن گفتنش، پس زياد نكرد سخن گفتن او مگر ضعف و عشقى را كه در من بود.

شاهد در « الّا ضعف» است كه مفعول بوده و فاعل « كلامها » است و با اينكه مفعول محصور قرار گرفته معذلك برفاعل مقدّم گرديده است.

و نيز مانند قول شاعر:

يعنى: عيب نگرفته است از فعل و عمل صاحب بخشش مگر شخص پست‌فطرت و هرگز جفاء نكرده است به شخص شجاع مگر كسيكه صاحب ترس و جبن باشد.

شاهد در « الّا لئيم» است كه فاعل بوده و با اينكه بعد از « الّا » قرار گرفته برمفعول يعنى « فعل ذى كرم» مقدّم شده است.

سپس شارح گويد:

و ابن انبارى نيز با كسائى موافقت كرده مشروط باينكه محصور فاعل نباشد يعنى وى گفته:

اگر محصور به الّا مفعول باشد گاهى ممكنست برفاعل مقدّم گردد.

ولى جمهور از ادباء تقديم محصور را بطور مطلق، ممنوع دانسته‌اند چه فاعل بوده و چه مفعول باشد.

لازم بتذكّر است آنچه گفتيم در محصور به « الّا » بود چنانچه قبلا اشاره شد امّا محصور به انّما بايد بگوئيم قصد حصريت هرگز در آن ظاهر و معلوم نمى‌گردد مگر باينكه مؤخّر بيايد.

قوله: سواء كان فاعلا او مفعولا: ضمير در « كان » به محصور راجع است.

قوله: بان كان محصورا بالّا: ضمير در « كان » به محصور عود مى‌كند.

قوله: و هذا ما ذهب اليه الكسائى: مشار اليه « هذا » سبقت گرفتن محصور