المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧١٢ - تحقيق در قيود مذكور

سپس مصنّف گويد:

پس اگر فاعل اسم ظاهر باشد امر روشن و واضح بوده و در غير اينصورت ضميرى است مستتر در فعل.

شارح گويد:

يعنى اگر فاعل در لفظ ظاهر باشد مانند: قام زيد (زيد ايستاد).

شاهد در « زيد » است كه در لفظ ظاهر مى‌باشد.

و نيز مانند: الزّيدان قاما (دو زيد ايستادند).

شاهد در ضمير بارز « قاما » است كه در لفظ ظاهر مى‌باشند.

پس همان كلمه ظاهر در لفظ فاعل مى‌باشد چنانچه بيان شد.

و در غير اينصورت ضميرى است مستتر اعمّ از آنكه راجع باشد به امرى كه در عبارت ذكر شده مانند:

زيد قام (زيد ايستاد).

شاهد در ضمير مستتر « قام » است كه به مذكور در لفظ يعنى « زيد » راجع است.

و هند قامت (هند ايستاد).

شاهد در ضمير مستتر قامت است كه به مذكور در لفظ يعنى « هند » برمى‌گردد.

يا در عبارت مذكور نبوده ولى با فعل برآن دلالت دارد مانند:

و لا يشرب الخمر حين يشربها و هو مؤمن.

( شراب را نمى‌آشامد در وقتيكه مى‌آشامد و حال آنكه شارب مؤمن باشد) يعنى شخص در حال آشاميدن شراب مؤمن نيست.

شاهد در ضميرى است كه در يشرب مستتر بوده و به « شارب » راجع مى‌باشد و آن در عبارت ذكر نشده ولى كلمه « يشرب » برآن دلالت دارد.

و يا حال مشاهده برآن دلالت مى‌كند نظير:

كلّا اذا بلغت التّراقى.