علوم رياضيّه مستفاد مى‌شود بر ذمّت منجّمان پادشاه است. و بر پادشاه لازم است كه ايشان را تربيت مى‌كرده باشد و بر تعليم و تعلّم علومى كه در اين امور مدخل دارد تحريص مى‌نموده باشد؛ مؤنات و حوايج و امر معاش ايشان را بر وجه توسيع متكفّل باشد، و دقايق اكرام و عنايت و عطوفت نسبت به ايشان مرعىّ دارد، و ايشان را هميشه به فكر و كار و اعمال صنعت خود مشغول مى‌داشته باشد و از لهو و فراغت [١٧٩ آ] و عيش‌جويى مانع مى‌شده باشد، و تمييز ميانه ايشان مى‌كرده باشد، و احسان و اكرام نسبت به ايشان به اندازه حال به‌جا آورد، از هركدام كه در صنعت خود مهارتى ظاهر شود يا حكمى‌[١] غريب و تازه به حيّز ظهور رسد بر وفق و اندازه آن محمدت و احسان مرعىّ دارد.

و بر منجّم لازم است كه اهتمام تمام در تعليم و تعلّم صناعات خود به‌جا آورد و اوقات را به عبث ضايع نسازد و مطالب اين فنّ كه مختصرات بر آن مشتمل است چون مجمل كوشيار[٢] و مدخل ابو معشر[٣] و تفهيم ابو ريحان و كفاية التّعليم ابو المحامد غزنوى محفوظ و مضبوط داشته باشد، و هميشه اوقات صرف احاطه مطوّلات چون اربع مقالات بطلميوس و شروح آن و مصنّفات ابو معشر و جامع احمد عبد الجليل و احكام مغربى‌[٤] و امثال آن مى‌نموده باشد. و بايد كه تا ادّله بسيار مجتمع نشود، منجّم حكم نكند و چون حكم كند، جزم نكند و راه احتياط بگذارد و تا تواند چيزها را به وقت و ساعت تعيين ننمايد، مگر آنكه ادلّه متعاضد باشند و واضح باشند. و شيوه راستى در احوال، در همه‌

[١] - در مر« حكمتى» ضبط شده است.

[٢] - مجمل الاصول اثر كوشيار بن لبان جيلى از منجّمان قرن پنجم هجرى و صاحب زيج. كشف الظّنون، ج ٢، ص ٩٧١.

[٣] - جعفر بن محمّد بن عمر بلخى، معروف به ابو معشر فلكى( يا بلخى)، متوفّى به سال ٢٧٢ ق.، روزگار علمى خود را با فراگيرى دانشهاى رياضى و طبيعى آغاز كرد. ولى بعدا به احكام نجوم روى آورد و مشهورترين كتاب در اين زمينه از وى است به نام المدخل الى علم احكام النجوم. ر ك: تاريخ العلوم عند العرب، ص ١٦٣.

[٤] - ابو الحسن على بن ابى الرّجال شيبانى مغربى قيروانى، از شهر فاس مغرب( مراكش). وى در شهر قيروان در دربار معزّ بن باديس، از امراى بنى زيرى كه از ٤٠٦ تا ٤٥٣ ق. فرمانروايى كرد، روزگار مى‌گذرانيد و بعد از سال ٤٣٢ ق. درگذشته است. اثرى كه از او به دست ما رسيده كتاب البارع فى احكام النّجوم نام دارد. نك: همان، صص ١٧٨ و ١٧٩.