نماينده و برگزيده خدا بر روى زمين فهميده شده است‌[١] و به‌همين دليل، وجود وى عين شريعت تلقى مى‌گردد.[٢] چنين شاهى از يارى و تأييد ايزدى بهره‌ور، و در پيكار با نيروهاى دروغ پيروز و كامياب خواهد بود.[٣]

در ميان سياستنامه‌هاى دوره اسلامى مى‌توان به‌طور عمده، پنج گرايش اصلى را از يكديگر تمييز داد:

١. نوشته‌هاى سياسى به معناى دقيق كلمه، يا سياستنامه‌ها؛ ٢. كتابهاى نگاشته‌شده در تاريخ وزيران؛ ٣. كتابهاى تاريخى؛ ٤. برخى از نوشته‌هاى عرفانى؛ ٥. مطالب سياسى و اندرزنامه‌اى كه در نوشته‌هاى ادبى فارسى، اعم از نظم و نثر، گنجانده شده است.[٤]

نوشته‌هاى سياسى يا سياستنامه‌ها ادامه طبيعى «آيين‌نامه‌ها» و اندرزنامه‌هاى دوره باستانى ايران است.[٥] «آيين‌نامه» كه در زبان پهلوى «آيين نامگ» يا «ايوين نامگ» خوانده مى‌شده، عنوان كتابها و رسالاتى به زبان پهلوى درباره آداب و رسوم دربار، مراتب و مقامات بزرگان دولت و نمايندگان طبقات اجتماعى، قواعد و رسوم بازيها و سرگرميها، آداب جنگ، آيينهاى برگزارى جشنهاى ايرانى مانند نوروز و مهرگان و موضوعات دينى، همراه با ذكر اسطوره‌ها، داستانها، لطيفه‌ها و سخنان حكمت‌آميز بوده است.[٦]

كتابى به نام آيين‌نامه به قلم ابن مقفّع به عربى ترجمه شده بود و نام آن در تاريخ ثعالبى و عيون الاخبار ابن قتيبه مكرّر ذكر شده است.[٧] مسعودى نيز از گاهنامه ياد كرده كه ظاهرا جزئى از آيين‌نامه بوده است. وى گويد: «ايرانيان كتابى دارند به نام گاهنامه كه منصبهاى مملكت ايران در آن هست و آن را به ششصد منصب مرتب كرده‌اند، و اين كتاب از قبيل آيين‌نامه است و معنى آيين‌نامه كتاب رسوم است و كتابى بزرگ است در چند هزار ورق كه جز به نزد موبدان و ديگر صاحبان مقامات معتبر يافت نشود.[٨] اين‌گونه نوشته‌ها در

[١] - همان، ص ١٣٣.

[٢] - همان، ص ١٥٢.

[٣] - شهر زيباى افلاطون و شاهى آرمانى در ايران باستان، ص ٩٥.

[٤] - خواجه نظام الملك، ص ٨٦.

[٥] - همان.

[٦] - تفضّلى،« آيين‌نامه»، دايرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٢، ص ٢٨٩.

[٧] - ايران در زمان ساسانيان، صص ٨٠ و ٨١.

[٨] - التنبيه و الاشراف، صص ٩٧ و ٩٨.