ترجمه من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق - غفاري، علي اکبر؛ غفاري، محمد جواد؛ بلاغي، صدر - الصفحة ٥٧٩ - مصادر تحقيق مشيخه

٦- منهج المقال، معروف برجال كبير، تأليف ميرزا محمد استرآبادى- قدّس سرّه- با تعليقه‌[١] استاد اكبر بهبهانى- قدّس سرّه- بر آن كتاب.

٧- مجمع الرّجال قهپايى- رحمه اللَّه-[٢] و اين كتاب حاوى نام و شرح احوال رجاليست كه در كتب رجال چهارگانه مذكور نخستين ذكر شده، به اضافه رجال ابن الغضائرى- رضى اللَّه عنه-[٣] و هر آن چيزى كه ما از ابن الغضائرى نقل كرده‌ايم مأخوذ از همين كتابست، زيرا كه هنوز رجال ابن الغضائرى بطور مستقل چاپ نشده است.

٨- شرح مشيخه، تأليف مولى محمّد تقى مجلسىّ- رضوان اللَّه تعالى عليه-[٤] و آن مطبوع، و بچاپ رسيده است.

٩- جامع الرّواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، تأليف مولى محمّد علىّ اردبيلىّ- رحمه اللَّه-[٥].

[١] اين تعليقه در حاشيه متن بچاپ رسيده، و آن مشتمل بر فوائدى بسيار است. پس غفلت از آن را روا مدار، و اما استرآبادى، پس همان متتبع كبير و عالم رجالى بصير، و متبحر خبير، محمد بن على بن وكيل استرآبادى، معاصر سيد مصطفى تفرشى، صاحب رجال معروف به نقد الرجال است، و در كتاب نقد در ستايش او گفته است: او فقيهى متكلم و ثقه‌اى از ثقات اين طايفه، و از جمله عبّاد و زهاد آنست و در رجال و روايت و تفسير تحقيقى چنان عميق بجا آورده است كه زائد بر آن خارج از حد امكانست- الخ.

او- خدايش رحمت كناد- بسال ١٠٢٨ وفات يافته است.

[٢] او شيخ اجل علّامه، زكى الدين مولى عناية اللَّه بن شرف الدين على قهپايى اصفهانى، و لقبش زكىّ نجفى است، زيرا كه اصل و منشأ و محل اقامتش نجف اشرف بوده است. و او عالمى محقق و از جمله شاگردان محقق اردبيلى، و شيخنا البهائى، و مولى عبد اللَّه تسترى- قدس اللَّه اسرارهم- است. و كتاب او در اصفهان با تحقيق عالم بارع: سيد ضياء الدين شهير بعلّامه- مد ظلّه- در هفت مجلد بچاپ رسيده است.

[٣] ابو الحسين احمد بن حسين بن عبيد اللَّه غضائرى- قدس سره- معاصر شيخ طوسى و نجاشى است، و كتاب رجال او نزد ارباب جرح و تعديل معروفست.

[٤] دو نسخه از شرح المشيخه نزد من موجود است، كه يكى از آن دو متعلّق بكتابخانه شريف اجل حجّت سيد محمد على بن سيد محمد صادق حسينى، مشهور به ميرصادقى- مد ظلّه- است،- چنان كه در مجلد اوّل ذكر شد- و نسخه دوم متعلّق بعالم بارع حجّت، مرحوم حاج شيخ بهاء الدّين صدوقى همدانى- رحمة اللَّه عليه- مقيم تهران و آن نسخه‌اى نفيس است كه از اوّل شرح باب ذكر جمل من مناهى النبى- ٦- تا آخر مشيخه در آن مندرج است.

[٥] او عالم متتبع متبحر خبير، و رجالى كامل بصير، مولى محمد على اردبيلى المولد، و عراقى الموطن است. و او- كه خدايش رحمت كناد- در طول زندگانى خود در دو مشهد شريف غرىّ و حائر مقيم بود، و در اواخر عمر به اصفهان سفر كرده است و از طرف علّامه مجلسى- رضوان اللَّه عليهما- اجازه داشت، و از علماى نيمه دوم قرن يازدهم بود.