امّا مخلصان، خداوند جان و مال آنها را در برابر بهشت از آنان خريد، و چون ديدند تمتّع بيست يا سى ساله را به تمتّعى جاودانى رها كرده‌اند از اين داد و ستد شاد شدند.

آنچه گفته شد در بيان چيزى بود كه بايد در آن زهد ورزيد، و اگر آن را فهميده‌اى دانسته‌اى كه آنچه را متكلّمان در تعريف زهد ذكر كرده‌اند تنها اشاره به برخى از اقسام آن است و هر كدام از آنها آنچه را بر نفس خود يا مخاطب خويش غالب ديده همان را بيان كرده است.

مى‌گويم: پس از اين غزّالى بخشى از سخنان عامّه را پيرامون زهد ذكر كرده و نارسايى هر يك از آنها را شرح داده سپس گفته است: پيرامون زهد سخنانى غير از آنچه ذكر كرديم گفته شده كه ما در نقل آنها سودى نمى‌بينيم، چه كسى كه بخواهد حقايق امور را از خلال گفته‌هاى مردم معلوم كند آنها را مختلف خواهد ديد و فايده‌اى جز سرگشتگى نخواهد برد. امّا كسى كه حقّ به ذات خود برايش روشن شده و آن را به چشم دل دريافته هر سخنى را گوش نمى‌دهد و به حقّ اعتماد مى‌كند، و به كوتاهى كسى كه به سبب كمى بينش قصور ورزيده، و يا آن كه با معرفت كامل به مقدار حاجت بسنده كرده آگاه مى‌شود. و اين كه اينان همگى در اين مورد به اختصار برگزار كرده‌اند به سبب كمى بينش نبوده بلكه آنچه را ذكر كرده‌اند در وقت حاجت و در حدّ آن بوده و حاجات نيز مختلف است به همين سبب گفتار مختلف مى‌شود. ممكن است سبب اكتفا در حدّ حاجت خبر دادن از حالت حاضر شخص در نفس خود باشد، و چون احوال مختلف است اقوالى كه خبر از اين احوال مى‌دهد نيز مختلف خواهد بود. امّا حقّ در ذات خود جز يكى نيست و تصوّر اختلاف در آن نمى‌رود.

مى‌گويم: در كافى از امام سجّاد (ع) روايت شده كه زهد در اين آيه از كتاب خداست: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‌ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ،«٥٦» و اين مطلب پيش از اين در سخنان امير مؤمنان (ع) ذكر شده، و سخنى جامع در تعريف زهد است. و نيز از امير مؤمنان (ع) نقل شده كه فرموده است: «زهد در دنيا كوتاهى آرزو و شكر هر نعمت و

«٥٦» همان ماءخذ، ٢/١٢٨، شماره ٤. آيه سوره حديد / ٢٣: اين براى آن است كه بر آنچه از دست داده ايد اندوه نخوريد، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد.