باشد، زيرا او بر فقدان بينايى صبر كرد و موسى (ع) شكيبايى نكرد. كمال صبر در اين است كه همه اعضاى انسان را از او بگيرند و او را مانند گوشتى كه در سفره مى‌گذارند رها سازند، امّا اين امرى سخت محال است چه هر يك از اعضاى آدمى آلتى براى دين است و با فقدان آلت، آن ركن از دين كه مربوط به آن است فوت مى‌شود، و شكر آن به كار گرفتن عضو است در چيزى از دين كه آن عضو آلت آن است و اين كار جز به صبر انجام نمى‌گيرد.

امّا نفع در محلّ حاجت مانند مال زياده بر كفاف، چنانچه انسان جز به مقدار ضرورت مال در اختيار ندارد و به بيش از آن نياز داشته باشد صبر بر نداشتن آن مجاهده است و اين جهاد فقيران و مستمندان است و وجود زياده بر كفاف نعمت است و شكر آن بدين است كه آن را در راه امور خير به مصرف برساند و در معصيت خداوند به كار نبرد.

اين صبر هر گاه با اين شكر كه از طريق طاعت به جا آورده شود مقايسه گردد شكر افضل خواهد بود، چه آن متضمّن صبر نيز هست، و مستلزم شادى به نعمت خدا، و همچنين تحمّل رنج توزيع مال در ميان مستمندان، و ترك صرف آن در تنعّمات مباح است، حاصل مطلب اين است كه دو چيز افضل از يك چيز و كلّ برتر از جزء است ليكن در اين اشكالى است چه مقايسه ميان كلّ و بعضى از اجزاى آن درست نيست.

امّا اگر شكر او به اين است كه زياده بر كفاف را در راه معصيت خدا به كار نبرد، بلكه آن را در تنعّمات مباح صرف كند در اين جا صبر افضل از شكر خواهد بود. مستمند صابر از توانگرى كه مالش را نگاه مى‌دارد تا در مباحات صرف كند نه از توانگرى كه مالش را در خيرات به مصرف مى‌رساند افضل است زيرا مستمند با نفس خويش مجاهده مى‌كند و شهواتش را مى‌شكند و به بلاى الهى راضى است و اين حال ناگزير مستلزم داشتن نيرويى است. توانگر آرزوهايش را دنبال و از شهواتش پيروى مى‌كند، ليكن به مباح اكتفا مى‌كند و مباح مايه بى‌نيازى از حرام است. با اين حال او نيز ناگزير از داشتن نيرويى است كه بتواند در برابر حرام صبر كند، جز اين كه نيرويى كه صبر مستمند از آن ناشى مى‌شود برتر و كاملتر از نيرويى است كه توانگر را به اكتفاى در تنعّم به مباح وا مى‌دارد. و شرف از آن نيرويى است كه عمل بيانگر آن باشد، چه اعمال جز براى احوال دل خواسته نمى‌شود و اين نيرو حالت دل است كه بر حسب نيروى يقين و ايمان مختلف مى‌باشد. از اين رو هر چه بر زيادى قوّت ايمان دلالت كند ناگزير آن افضل‌