از اين گذشته، آنها نه بر اموالشان و نه بر دوستان و بستگان تكيه دارند، تكيه‌گاهشان تنها خدا، و توكلشان بر ذات پاك او است، اگر هزار دشمن قصد هلاك آنها كنند مى‌گويند: گرم تو دوستى، از دشمنان ندارم باك!
و اگر درست بينديشيم، ريشه همه فضائل انسانى همين «صبر» و «توكل» است: «صبر» عامل استقامت در برابر موانع و مشكلات است، و «توكل» انگيزه حركت در اين راه پر نشيب و فراز.
در حقيقت، براى انجام عمل صالح، بايد از اين دو فضيلت اخلاقى مدد گرفت «صبر» و «توكل» كه بدون اين دو، انجام اعمال صالح در مقياس وسيع هرگز امكان پذير نيست. «١»
***
در آخرين آيه مورد بحث، در پاسخ كسانى كه به زبان حال، يا زبان قال مى‌گفتند: اگر ما از شهر و ديار خود هجرت كنيم، چه كسى به ما روزى مى‌دهد؟
قرآن مى‌گويد: غم روزى را نخوريد و ننگ ذلت و اسارت را نپذيريد، روزى‌رسان خدا است، نه تنها شما كه: «بسيارند جنبندگانى كه حتى نمى‌توانند روزى خود را حمل كنند، و هرگز ذخيره غذائى در لانه خود ندارند، و هر روز نو، روزى نو مى‌خواهند، اما خدا آنها را گرسنه نمى‌گذارد، و روزى مى‌دهد، و همو شما را نيز روزى مى‌بخشد» «وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاتَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاكُمْ».
در ميان جنبندگان، حيوانات و حشرات، گذشته از انسان، انواع كمى هستند كه همچون مورچگان و زنبوران عسل، مواد غذائى خود را از صحرا و بيابان به