نمى‌شود، تا بخواهند پشت هم‌اندازى كنند، و عذرتراشى نمايند، و خود را بى‌گناه قلمداد كنند، و هم در قيامت؛ چرا كه در آنجا بدون سؤال، همه چيز روشن است، و به گفته قرآن: «چهره‌ها خود گواهى بر وضع مجرمان مى‌دهد» (يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ). «١»

و به اين ترتيب، آيه مورد بحث هماهنگ با آيه ٣٩ سوره «رحمان» است كه مى‌فرمايد: فَيَوْمَئِذٍ لايُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ: «در آن روز از هيچ يك، نه انسان و نه جن، درباره گناهش سؤال نمى‌شود».
در اينجا سؤال ديگرى مطرح است كه: اين تعبير با آيه ٩٢ سوره «حجر» كه مى‌گويد: «قسم به پروردگارت كه ما از همه آنها سؤال مى‌كنيم» (فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ) چگونه سازگار است؟
اين سؤال را نيز از دو راه مى‌توان پاسخ گفت: نخست اين كه: قيامت، مواقف متعددى دارد، بعضى از مواقف سؤال مى‌كنند، اما در بعضى از مواقف همه چيز روشن است و نياز به سؤال ندارد.
ديگر اين كه سؤال دو گونه است: «سؤالِ تحقيق» و «سؤالِ سرزنش»، در قيامت نياز به «سؤال تحقيق» نيست؛ چرا كه همه چيز عيان است و حاجت به بيان نيست، ولى «سؤال سرزنش‌آميز»، در آنجا وجود دارد كه اين خود يك نوع مجازات روانى براى مجرمان است.
درست همانند سؤالى كه پدر از فرزند ناخلفش مى‌كند و مى‌گويد: آيا من اين همه به تو خدمت نكردم؟ و آيا جزاى آن همه خدمت خيانت و فساد بود؟! (در حالى كه هر دو از جريان‌ها باخبرند و منظور پدر، سرزنش فرزند است).
***