برمى‌آورند.
و نيز طبق ظاهر آيات قرآن، «بهشت» و «دوزخ» هم اكنون آفريده شده‌اند (تعبير «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِين» يا مشابه آن كه اشاره به آماده شدن بهشت براى پرهيزگاران است در دو مورد از آيات قرآن، آل عمران، آيه ١٣٣ و حديد، آيه ٢١ و تعبير «أُعِدَّتْ لِلْكافِرِين» در مورد دوزخ، در دو مورد، بقره، آيه ٢٤ و آل عمران، آيه ١٣١ آمده است).
آيا بهشت و دوزخ نيز در پايان جهان فانى و نابود مى‌شوند؟!
از همه اينها گذشته، عقيده به حياتِ برزخى انسانها داريم، و آن را از آيات قرآن در مورد ارواح استفاده كرده‌ايم، آيا آنها نيز نابود مى‌شوند؟!
پاسخ همه اين سؤالات، با توضيح زير روشن مى‌گردد.
بسيار مى‌شود: منظور از «هلاك» و نابودى و فنا، «به هم خوردن نظام» است، نه از بين رفتن مواد، مثلًا اگر يك ساختمان به وسيله زلزله متلاشى شود در اينجا هالك و فانى بر آن صدق مى‌كند، در حالى كه مواد آن موجود است، تنها نظامش از هم گسيخته.
و مى‌دانيم در پايان اين جهان، خورشيد بى فروغ، و ماه تاريك، و كوهها از هم متلاشى مى‌شوند، و موجودات زنده همه مى‌ميرند، اين است معنى هلاك آنها، اين از يكسو.
از سوى ديگر، هلاك و فنا مربوط به دنيا و آنچه در دنيا است، اما بهشت و دوزخ، چه آن را در باطن و درون اين جهان بدانيم، و چه در بيرون و محيط بر اين جهان، آنها جزء اين دنيا نيستند كه حكمِ فنا و نابودى، نظامِ آنها را شامل گردد، آنها متعلق به جهان ديگر و آخرتند، و نه اين جهان.
از سوى سوم، در بالا گفتيم، هلاك و فنا در مورد موجوداتِ امكانى،