جوابگوى آن باشند چيست؟
ممكن است اشاره به دروغ‌هائى باشد كه به خدا مى‌بستند و مى‌گفتند: «خدا گفته است كه ما اين بتها را پرستش كنيم»!
يا اشاره به اين كه منظور آنها از اين سخن كه مى‌گفتند: ما گناهان شما را به گردن مى‌گيريم، اين بوده كه، اصلًا اين كارها گناه ندارد، و اين دروغى است كه بايد جواب آن را بدهند.
يا اين كه، به راستى در قيامت به آنها گفته مى‌شود: بيائيد بار گناهان آنها را بر دوش بكشيد و آنها سر باز مى‌زنند و دروغ و افتراى خود را ظاهر مى‌كنند.
يا اين كه، ظاهر سخنان آنها اين بود كه هر انسانى مى‌تواند، مسئوليتِ گناه ديگرى را بر عهده گيرد، در حالى كه اين سخن نيز دروغ و افترا است و هر كس مسئول اعمال خويش است.
***
نكته‌ها:
١- سنت‌هاى نيك و بد
در منطق اسلام، پايه‌گذارى يك برنامه اجتماعى، مسئوليت آفرين است، و خواه ناخواه، انسان را در آن برنامه و كار تمام كسانى كه به آن عمل مى‌كنند، شريك و سهيم مى‌سازد؛ چرا كه انگيزه‌هاى عمل، بخشى از مقدمات عمل است، و مى‌دانيم هر كس در مقدمه كارى دخيل باشد، در ذى المقدمه نيز شريك است، هر چند مقدمه ساده‌اى باشد.
شاهد اين سخن، حديث ذيل است: پيامبر صلى الله عليه و آله با جمعى از ياران همراه بود، سائلى آمد و تقاضاى كمك كرد، كسى به او چيزى نداد، مردى پيش قدم شد و به او كمكى كرد، ديگران تشويق شدند، آنها نيز كمك كردند، در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: مَنْ سَنَّ خَيْراً فَاسْتُنَّ بِهِ كانَ لَهُ أَجْرُهُ وَ مِنْ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ، غَيْرَ مُنْتَقِصٍ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئاً، وَ مَنْ سَنَّ شَرّاً فَاسْتُنَّ بِهِ كانَ عَلَيْهِ وِزْرُهُ وَ مِنْ أَوْزارِ مَنْ