قابل توجه اين كه در ١٥ مورد از قرآن مجيد افرادى به عنوان «ظالم‌ترين مردم» معرفى شده‌اند، كه همه آنها با جمله استفهاميه «مَنْ أَظْلَمَ» (استفهام انكارى) شروع شده است.
دقت در اين آيات، نشان مى‌دهد كه، آيات مزبور گرچه مسائل متنوعى ظاهراً در آنها مطرح است، اما همه آنها به ريشه شرك بازمى‌گردد، بنابراين هيچ تضادى در ميان آنها نيست. «١»
***
آخرين آيه مورد بحث كه در عين حال آخرين آيه سوره «عنكبوت» است واقعيت مهمى را بيان مى‌كند، كه عصاره‌اى از تمام اين سوره و هماهنگ با آغاز آن است.
مى‌فرمايد: راه خدا گرچه مشكلات فراوان دارد، مشكل از نظر شناختِ حق، مشكل از نظر وسوسه‌هاى شياطين جن و انس، مشكل از نظر مخالفت دشمنان سرسخت و بى رحم، و مشكل از نظر لغزش‌هاى احتمالى، اما يك حقيقت به شما در برابر اين مشكلات، نيرو و اطمينان مى‌دهد و حمايت مى‌كند و آن اين كه: «كسانى كه در راه ما جهاد كنند ما آنها را به طرق خويش هدايت مى‌كنيم، و خداوند با نيكوكاران است» «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ».
در اين كه منظور از: «جهاد» در اينجا چيست؟ و آيا جهاد با دشمن است، يا جهاد با نفس، يا جهاد در راه شناخت خدا از طرق علمى و استدلالى؟ مفسران احتمالات متعددى داده‌اند.
و همچنين در مورد تعبير «فِينا» كه آيا منظور: در راه رضاى خدا است، يا در