اگر عذاب دنيا تأخير بيفتد، عذاب آخرت صددرصد قطعى است، آن چنان مسلّم است كه قرآن به صورت يك امر فعلى از آن ياد مى‌كند و مى‌گويد: «جهنم گوئى هم اكنون آنها را احاطه كرده است»!
در اينجا تفسير دقيق‌ترى نيز براى اين آيه وجود دارد، و آن اين كه: جهنم از دو نظر هم اكنون «به معنى واقعى كلمه» اين گروه را احاطه كرده.
نخست: جهنم دنيا است، آنها بر اثر شرك و آلودگى به گناه در جهنمى كه خود فراهم كرده‌اند مى‌سوزند، جهنم جنگ و خون‌ريزى، جهنم نزاع و اختلاف، جهنم ناامنى و ناآرامى، جهنم ظلم و بيدادگرى، و جهنم هوى و هوسهاى سركش!
ديگر اين كه، طبق ظاهر آيات قرآن، جهنم هم اكنون موجود است و طبق تحليلى كه قبلًا داشته‌ايم، در باطن و درون اين دنيا است و به اين ترتيب حقيقتاً كافران را احاطه كرده است، در آيات ٥ و ٦ و ٧ سوره «تكاثر» نيز به آن اشاره شده: كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ* لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ* ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ: «اين چنين نيست، اگر علم اليقين مى‌داشتيد* دوزخ را مشاهده مى‌كرديد* سپس آن را به عين اليقين مى‌ديديد». «١»
***
سپس، مى‌افزايد: «آن روز كه عذاب الهى از بالاى سر و از پائين پا آنها را فرا مى‌گيرد، و به آنها مى‌گويد: بچشيد آنچه را كه عمل مى‌كرديد روز سخت و دردناكى است» «يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ يَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ». «٢»