نماز شب و روز قرار گرفته است». ب) در مقام رفع ابهام از ظاهر اين آيه شريف كه فرمود: «كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ» [١] ، به حديثى نبوى استناد كرده، چنين مى نويسد: «عدىّ بن حاتم گويد: رسول عليه السلام مرا نماز و روزه بياموخت و در باب روزه گفت: چون آفتاب فرو شود، روزه بگشاى و آن گاه مباح است تو را طعام و شراب خوردن تا آن گه كه رسن سپيد از رسن سياه پيدا شود تو را. گفت: من در شب برخاستم و دو رسن پيش خود بنهادم و در او مى نگريدم. بر من مشتبه بود، گاهى پيدا شدى و گاهى ملتبس. بيامدم و رسول عليه السلام را خبر دادم. بخنديد و مرا گفت: يابن حاتم! [نمى]دانى كه مراد، بياض صبح است از سواد شب؟» [٢]

٤. تخصيص مفاهيم عام آيات

الف) از جمله موارد مهم ديگرى كه ابوالفتوح به روايات استناد كرده است، تخصيص مفاهيم عام قرآن كريم است. وى در ذيل آيه شريفه: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» [٣] ، از قول جمعى از صحابه چنين مى نويسد: «چون اين آيت فرود آمد بر مسلمانان، بترسيدند و گفتند: يا رسول اللّه ! كيست از ما كه او برخود ظالم نيست؟ پس امن از ما برخاست. رسول عليه السلام گفت: خلاف آن است كه شما گمان بردى اين ظلم كفر است. نبينى كه خداى تعالى چون حكايت كرد از آن بنده صالح يعنى لقمان: «يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ

[١] بقره (٢): آيه ١٨٧.[٢] روض الجنان، ج ٣، ص ٥٦.[٣] انعام (٦): آيه ٨٢.