مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٣٩

مثلاً در ذيل آيه «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها» [١] ، پس از بحث در معنى اسمهايى كه خداوند به فرشتگان آموخت و بحث از قول معتزله در معنى اسما، كيفيت گزينش آدم و تشريفى كه يافت، به بحث در مورد علم و علما پرداخته و اهميت آن را مطرح كرده و اخبار بسيارى را به عنوان شاهد آورده و از جهت عقلى و علمى آن را بررسى كرده است. وى همچنين اقوال دانشمندان را در ماهيت علم بيان داشته و اين مباحث صفحات بسيارى از كتاب را به خود اختصاص داده است. ٧. مباحث كلامى و فلسفى و فقهى. آنچه در اين تفسير، تفصيل يافته است، مباحث كلامى، بعد فلسفى و سپس فقهى است. اين تفسير به علت تبحر مؤلفش در كلام و فلسفه، رنگ كلامى ـ فلسفى دارد و مؤلف هر جا فرصتى پيدا مى كند، در اين خصوص به درازا سخن مى گويد و گفار خود را در مورد مسائل فلسفى گسترده مى سازد. ٨. تشكيك در اقوال و آراى مخالفان دانشمندان. فخر رازى در اكثر مسائلى كه از بزرگان نقل مى كند، اعتراض و اشكال وارد ساخته و به همين روى به امام المشككين شهرت يافته است. غالب اعتراضها و اشكالهاى او در مسائل فلسفى، كلامى و عقلى است، نه در عقايد و تفسير آيات. ٩. مباحث استطرادى. مباحث پراكنده بسيارى هم در اين تفسير ديده مى شود كه گاه در صفحات بسيار ادامه پيدا مى كند. ١٠. تقابل آراى مذاهب و فرق. وى گاهى درباره مسائل كلامى ـ فقهى و غير آن به شكل طولانى بحث مى كند و تفسير او همانند ميدانى مى شود كه آرا و مكاتب مختلف در آن با يكديگر به جنگ مى پردازند. فخر رازى از مسئله اى نمى گذرد، مگر آنكه نظريات مختلف مذاهب و فرق را در